Hondse aforismen en andere overdenkingen

          Kynische aforismen I: De filosofie is dood, leve het aforisme

Walter Benjamin looft de kracht van het aforisme, het heeft het vermogen 'het woord tot de orde te roepen'. Het rukt 'het woord' met geweld uit zijn context en plaatst dat wat in het verleden thuishoort, via een simpele verdraaiing of verschuiving midden in de actualiteit.

Het aforisme bezit de kracht, niet om iets te behouden, maar om iets te zuiveren, om iets uit het verband te trekken, te vernietigen, het is de enige kracht waar de hoop nog schuilt, dat wat nog in stand gehouden wordt, ontmanteld wordt, Walter Benjamin.

In girum nocte et consumimur igni.
(Wij dolen rond door de nacht en worden verteerd door het vuur, G. Debord).

‘Wij dolen strompelend, als gedesoriënteerde slachtoffers van waarheidverkondigers en andere charlatans, wier twijfelachtige meningen ons zand in de ogen strooien, rond in een wereld van optische illusies. Wij vallen van de ene afgrond in de andere door spiegels die diepe valkuilen blijken te zijn’, naar F. Kafka.

'Het plagiaat is noodzakelijk, het behoort tot de vooruitgang. Het zit het woord van de schrijver op de hielen, bedient zich van zijn uitdrukkingen, elimineert een verkeerd idee en vervangt die door het juiste', Isidore Ducasse, Lautréamont.


                                      (Een werk in ontwikkeling)

        Onderstaande aforismen zijn geschreven zonder gebruik te maken van AI

                                      Inhoudsopgave aforismen

           Inleiding: De ondermijnende geest vernietigt

    ‘Elke creatieve daad is tevens een vernietigende daad’ (Michael Bakoenin)

Terugblikkende op mijn leven besef ik dat ik altijd een band heb gehad met mensen die een dwarse of destructieve geest bezaten. Volgens Walter Benjamin is er maar een devies voor dergelijke geesten en dat is opruimen, schoon schip maken, saneren. Degene die over een dergelijk karakter beschikt wil afbreken, slopen. Hij wil het oude opruimen, hij wil ruimte scheppen. Dat opruimen, dat ontmantelen, dat schoon schip maken doet hij meestal op een subtiele wijze (soms moet hij grof te werk gaan, maar dat doet hij alleen in nijpende gevallen). De volgende stap die hij moet zetten is de wortels van het oude blootleggen om die vervolgens tot op het bot te fileren. Pas als hij dat heeft gedaan, kan hij met een schone lei beginnen.
    Dan heeft hij nog geen helder beeld voor ogen wat hij gaat schrijven, hij vertrouwt op zijn de geest die het werk doet. Wel vermijdt hij zoveel mogelijk de creatieve uitdrukkingsvorm (zijn werk is gewoon noeste arbeid) want hij wil niet als een dilettant te boek staan.
    Hij is dan ook niet geïnteresseerd in wat andere mensen van hem vinden of hoe ze over hem denken. Ook vindt hij het niet belangrijk dat hij verkeerd begrepen wordt, daar maalt hij niet om. Integendeel, als er een reactie komt gaat hij meteen aan de slag om fris en fruitig een nieuw aforisme te schrijven. Als hij klaar is met zijn aforisme, weet hij uit ervaring, dat zijn geest als vanzelf de oude sporen van de reactie uitwist.
    De 'ware' destructieve, recalcitrante geest staat in de frontlinie van een lange traditie, waarin de dingen niet overgeleverd worden of behouden blijven, maar juist geliquideerd worden. Dat betekent niet dat hij niet over een historisch geladen, kritisch bewustzijn, een diep instinct en een onbedwingbaar wantrouwen in de loop der dingen beschikt. Want met alle respect dat heeft hij wel. Verder is hij zich er ten volle van bewust dat op elk ogenblik alles mis kan gaan. Dat is nu eenmaal een gegeven in deze woelige tijd. Voor hem heeft dat de volgende consequentie, hij staat als individu alleen in deze wereld. Dat heeft hij geaccepteerd, hij heeft zich in zijn lot geschikt, zijn zoektocht naar het andere, het afwijkende is een eenzaam avontuur. Wat op zich, hoe je het wendt of keert, ook een positieve kant heeft, hij hoeft zich tegenover niemand te verontschuldigen.
    Ook heeft hij niets met duurzaamheid en behoud. Nee, hij weet dat hij in een chaotische, stuurloze en structuurloze samenleving leeft. Ondanks deze alleszins hopeloze situatie laat hij zich niet uit het veld slaan. Verre van dat, hij heeft een enorme zware taak op zijn schouders genomen blokkades af te breken waar anderen tegen aanlopen. En dat is een alleszins moeilijke opgave.
    In deze op drift geraakte wereld speurt hij naar nieuwe wegen, die de Franse filosoof Gilles Deleuze in zijn kentheoretisch geschrift Rizoom vluchtwegen noemt. Omdat hij overal (vlucht)wegen ziet, nadert hij vaak kruispunten, waarna hij meerdere keuzes heeft een nieuwe weg in te slaan die hem vaak verrassende inzichten oplevert. Geen moment weet hij wat er komen gaat. Dat maakt het schrijven van aforismen ook zo spannend. Pas als hij tevreden is over een aforisme verschijnt er een gelukzalige glimlach op zijn gezicht.
    In deze chaotische tijd, die een absurde wending neemt, blijft voor hem de vraag overeind staan hoe je je tegen een dergelijke ontwikkeling moet weren. Goed, ik heb een keuze gemaakt, mijn verzet ertegen heb ik vertaald in onderstaande aforismen die de weerslag zijn van mijn gemoedsgesteldheid die gezien de huidige omstandigheden en ontwikkeling steeds vaker een uiting zijn van woede. Ik probeer me in deze roerige wereld staande te houden, moet lukken, want ik ben een ontsnappingsfilosoof.

            Inventies en interventies

    'Ik ben een vrijdenker in het diepst van mijn gedachten'
    'On n’arrête pas Voltaire'. 'Een Voltaire (vrijdenker) arresteer je niet' (De Gaulle)
    ‘Mij kan nooit het zwijgen worden opgelegd, Socrates’

A. Spitsvondigheden, een amuse
    'Spiritus spirat ubi vult' (De geest moet waaien)

* Filosofie is kritisch denken of is niet!
* In de wereld vindt er een niet aflatende strijd plaats tussen orde en wanorde.
* De wanordelijke orde schept een steeds groter wordende wanorde.
* Door de onvoorstelbare informatiestroom zijn we niet meer in staat onszelf en de wereld te duiden.
* De media geven gebeurtenissen weer als een onophoudelijke voortetterende stroom van ellende.
* De werkelijkheid ligt in de tegenstelling.
* We gaan achterwaarts de toekomst in.
* ‘Jeder für sich und das Großkapital gegen uns Alle’.
* De crisis heeft pandemische vormen aangenomen.
* De antithese is de meest fundamentele eigenschap van een kritiek. Zij is de hoeksteen van het vrije denken.
* Het essay is een verkeerd genre, omdat de essayist de neiging vertoont conclusies te trekken.
* Vooruitgang betekent meer techniek.
* Verontwaardiging heeft geen leerschool. Verontwaardiging luidt het verzet in van de afschaffing van morele, esthetische en redelijke wetten.
* In het debat voert de woede de boventoon.
* De ware kritiek is onverenigbaar met de hoop.
* De melancholie en het solipsisme zijn het begin van alle literatuur, de literatuur is het begin van alle erkenning, de erkenning is het begin van het spektakel.
* Als Hegel zijn Fenomenologie met een glimlach om zijn mond zou hebben geschreven, dan was de kritiek een paar stappen verder gekomen.
* Iedere poging om buiten de voorgevormde denkkaders te treden, iedere aanzet om een flagrante tegenstelling te formuleren wordt onmiddellijk afgestraft.
* Sinds lang is men ondergedompeld in een diepe winterslaap.
* Volgens Thatcher bestond - en voor haar vele navolgers bestaat - de wereld uit onsamenhangende individuen. Om de woorden van de ijzeren dame aan te halen: er is geen sprake van een samenleving, enkel van individuen die vechten om te overleven. Om de daad bij het woord te voegen besloot zij per direct de onderlinge solidariteit de nek om te draaien.
* De indroevige, commerciële markt waar iedere imitatie volgelingen heeft, iedere herhaling zijn bewonderaars, ieder schamel idee zijn fanatici vraagt volledig geminacht en veracht te worden.
    De dictatuur van de herhaling en de voorspelbaarheid is verstikkend. Iedere afwijzing, iedere negatie is verbannen naar de achterste rij van de boekenkast of naar de schemerzones van internet.
* De dramatische neergang van een radicale kritiek, die gepaard ging met het oogverblindende bankroet van de anti-esthetiek (van o.a. de avant-garde), heeft de weg vrijgemaakt voor basisbanaliteiten die al meer dan 50 jaar lang een verwoestend spoor hebben nagelaten.
* In zijn algemeenheid voert de vrijwillige blindheid voor een scherpzinnige kritiek onder de intellectuelen tot vreemdsoortige verdedigingen: de afkeuring van dementerend links is slechts een van haar meest voorkomende.
    Zonder infantilisme redt het postmoderne spektakel het niet meer: men spreekt schande van het alom heersend populisme en illiberalisme, roemt 'the change', de roep om 'verbinding’ of het 'samen staan we sterk' van een regeringsleider (een schaamteloze herhaling van slogans van organisaties die zichzelf allang hebben opgeheven), luistert naarstig naar voortekens van de grote krach, bewondert de esthetisering van de marteling, of de vuige oorlogshandeling, laat het woestijnzand stuiven, ploegt de oevers van de Eufraat en de Tigris om, maait de graanschuur van Oekraïne plat, moordt hele dorpen uit, pleegt onder het oog van de wereld genocide in Gaza, laat koppen rollen en hele volksstammen de rol van hongerige slaven vervullen.
    Op de inventarislijst van de Grote Verontwaardiging stond voor mediagenieke politieke figuren, met in hun kielzog de afgematte en afgestompte intellectueel: het nieuwe fascisme, de dalende bankrente, de instortende effectenhandel, het onoverbrugbare financieringstekort, Wilders, Baudet, Trump, of hoe ze ook allemaal mogen heten, de bekering van de Paus, de pedofiele honger van de clerus, de crisis in de parlementaire politiek, het chaotisch handelen ten tijde van een pandemie en tot slot alles wat niet kritisch, maar wel spectaculair is.
    Zij, de onwetenden van de Grote Verontwaardiging voelen zich behaaglijk onder het scherm van hun eigen stompzinnigheid. Zij loven zichzelf om hun heldere analyses die zij in onzinnige volzinnen uitspreken. Maar hun gebazel maskeert enkel hun groot gebrek aan intelligentie. Iedere dag worden wij opnieuw met de banaliteit en het bestendige karakter ervan geconfronteerd.
    In een land waar de vaccinatieplicht ingevoerd wordt om de zogenaamde 'anti-vaxers' de haastig opgetrokken vaccinatiecentra in te sturen en het gehele volk tijdens een pandemie achter de voordeur opgesloten wordt, in een land waar het dubbele paspoort ter discussie staat om 'allochtonen' de stuipen op het lijf te jagen, waar vluchtelingen in detentiekampen achter hekken worden opgesloten en de gevestigde politiek via de beeldbuis roept, dat het volk massaal tot zijn 67ste jaar aan het werk moet en de ziektewet uit moet, zal men verrast zijn wanneer straks blijkt dat de werkloosheid, het aantal ziekte- en besmettingsgevallen, het aantal 'illegale' allochtonen en migranten sterk is toegenomen.
    'Niets is mooier dan de toevallige ontmoeting van een naaimachine en een paraplu op een snijtafel', zei Lautréamont meer dan honderdvijftig jaar geleden al. Maar twee zaken met elkaar te verbinden die ogenschijnlijk niets met elkaar te maken hebben, gaat de verbeelding van de academisch gevormden te boven.
* 'Niets is mooier dan de haastige ontmoeting van een oorspronkelijk idee en een spontane metafoor', is mijn lijfspreuk. Want als de ideeën er niet beter op worden, dan nemen de woorden in betekenis af.

    Ik vervolg:
* Marx meende dat de val van het socialisme tot verheffing van de mens zou leiden. De geschiedenis heeft zijn opvatting en standpunt gelogenstraft, met andere woorden hij heeft geen gelijk gekregen. Trouwens, waarin heeft hij wel gelijk gekregen?
* Verontwaardiging is een uitdrukking van verzet, zij prikkelt het kynisme.
* De Olympische Spelen van het cynisme zijn nog aan de gang, die van het kynisme moeten nog beginnen.
* Volk en ideologie zijn een glijmiddel van het systeem. Bij Heidegger horen het volk en de Holocaust bij zijn Zwarte Wouddenken, bij Bataille de deodorant van zijn moeder en de verkwisting van het lichaamsvocht bij zijn erotomane fantasieën.
* Rond de filosoof Heidegger blijft de geur van het nationaalsocialisme hangen.
* De Sade's uitspattingen hebben meer tot moralistische inzichten geleid dan zijn kritische inzichten tot verzet.
* Om het dagelijks leven te bestuderen moet je weten wat chaos is.
* De mens weet niet meer wat geschiedenis is. Eerder kruipt hij er angstig voor weg. Want de geschiedenis onderdrukt hem, stuurt hem alle richtingen uit, vertraagt zijn handelingen, is een struikelblok op weg naar zijn ontplooiing, vertroebelt zijn kritische vermogen en is een dankbaar gespreksonderwerp als hij onder vrienden is.
    Daarom grijpt de mens altijd terug op het verloren paradijs of de kindertijd om het gevecht te ontlopen.
* Het heden én de geschiedenis zijn beide slecht voor de gezondheid. Zij vernauwen het bewustzijn, de ervaring en de blik van de mens.
* Het begrip democratie is verworden tot het meest banale en misbruikte woord van de geschiedenis. Toen Trump in 2016 tot president van de Verenigde Staten werd benoemd, riep hij uit: het volk heeft mij gekozen. Welnu, meer dan 50% van het Amerikaanse volk had gekozen door thuis te blijven.
    En wat de Europese verkiezingen van 2024 voor Nederland betreft, hebben we hetzelfde verhaal, 56% van kiezers nam niet de moeite om naar de stembus te gaan. Juichend verkondigen de deskundigen in de media dat radicaal rechts minder had gewonnen dan voorspellingen aangaven, de kritisch ingestelde mens toverde een grimlach op zijn gezicht.
* ‘De vruchtbaarheid van het onverwachte gaat de wijsheid van de staatsman te boven’ (P.J. Proudhon).
* Je ziet ze de laatste jaren weer veel: de wetenschappers met oogkleppen op en hun onbegrijpelijke gemanipuleerde statistieken.
* Het tijdvak waarin een minister-president over de meeste verbeeldingskracht beschikt, vraagt om verzet.
* Al ontwikkelt de werkelijkheid zich nog zo snel, de schijn achterhaalt haar wel.
* Is Peter Sloterdijk, de Joseph Beuys van de postmoderne filosofie of de Augustinus van het hedendaagse mediaspektakel?
* Generatie Z verkeert in de spectaculaire, gelukzalige omstandigheid dat zij geen verleden kent, zij weten zelfs niet wat geschiedenis is.
* Met wat voor een ongelooflijke leegte word ik niet elke dag geconfronteerd, dat ik me nog in deze wereld staande heb kunnen houden als kritisch filosoof.
* Wat het snelst verouderd is, is de revolte, de levendigste van al onze reacties.
* Kennis is een scheppende daad, de ‘bios theoretikos’ (het zijn van theoreticus) is volgens Plato het hoogste stadium dat de mens bereiken kan.
* Filosofen moeten in het dagelijkse leven voldoende waanzin hebben 'waargenomen' om in te zien dat de huidige politiek door en door ziek is (Socrates).
* Meningen ja, ideologieën en overtuigingen nee.
* Een mening is pas waar als de mens haar waar maakt. Jammer genoeg, kunnen wij de wereld van meningen niet verlaten, we kunnen haar alleen maar zuiveren (Socrates).
* 'Alleen het uitspreken van de naam publieke opinie roept al weerzin op, een mening is altijd een particuliere mening' (Karl Kraus).
* We leven onder het voortdurende regime van ontregeling van onze intelligenties. Nieuws en nieuwigheden zijn kwantiteiten geworden.
* We leven in een wereld van een permanente tijdelijkheid.
* Het verleden is levendig, het heden nihilistisch en de toekomst een zwart gat.
* De algehele verrechtsing in de maatschappij doet politici en hun handlangers in de media steeds luider roepen om een epistocratie. Voor hen geldt dat het volk geen verstand heeft van politiek.
* De wereld van de politiek is een chaotische opeenstapeling van domheden waar geen touw aan vast te knopen is.
    Domheid is tegenwoordig een wapen geworden.
* De politiek creëert meer problemen dan dat zij oplost.
* De journalistiek is een verraad aan het schrijverschap, de kritische geest en het afwijkende inzicht. Het gezwets is zijn substantie.
* In kranten wordt het onderscheid tussen privé en openbaar opgeheven wat geresulteerd heeft in privaat-openbaar gebabbel. De meest kleinburgerlijke uiting, de kletspraat, ontstaat omdat mensen bang zijn verkeerd begrepen te worden (Søren Kierkegaard).
* De meeste journalisten hebben niets te melden. Waarom houden ze hun mond niet? Omdat niemand de moeite neemt in te grijpen!
* ‘Nood kan iedere man tot journalist maken, maar iedere vrouw niet tot prostituée’ (Karl Kraus). Het is toch algemeen bekend als nieuwsgaring en ruilverkeer in elkaar grijpen, er sprake is van journalistiek.
* Degene die creëert is iemand die wars is van opdracht en controle. Opgedragen en gecontroleerd werk is – met het politieke en technische werk als voorbeeld – ondankbaar en platvloers, het is zelfs desastreus, het verbruikt alles wat tot stand is gebracht totdat er niets meer van overblijft. Ook staat het niet kritisch tegenover zijn voorwaarden, het is hetzelfde laken een pak als het werk van de dilettant, die in zijn eigen kleine wereldje ronddoolt.
* De mens is louter een product dat een bepaalde waarde vertegenwoordigt. Al zijn uitingen hebben een (geldelijke) waarde.
* Zoals de ruggen van de nutteloze interpretaties in een antiquariaat tegen elkaar aanleunen.
* De stem van de kritiek is verstomd.
* Het pad van de waarheid kent onoverkomelijke hindernissen.
* Kruipt op de rug van de waarheid niet altijd de illusie en de leugen mee?
* De kille, verwoestende 'waarheid' waart weer rond. In naam van de waarheid nagelt de inquisitie de verbeelding aan de wurgpaal. Intussen wordt de vrijdenker en de fantast de inrichting ingejaagd.
* Waarheid is dat wat in het algemeen belang als waarheid wordt aangemerkt.
* In een wereld waar de waarheid op straat ligt, strooit de staat regelmatig waarheden de wereld in om zijn specialiteit, het staatsmonopolie op geweld, nog meer gestalte te geven.
* Volharden vraagt veel van de mens.
* Het gaat al eeuwen niet meer om de keuze tussen zijn (de aarde) en niet-zijn (de hemel), zoals Shakespeare nog dacht.
* ‘Als God voor de schepping ook maar een greintje bewustzijn zou hebben gehad, dan zou de schepping een niet te vergeven misdaad zijn’ (anoniem).
* God, de onbewogen beweger (Aristoteles) beweegt niet meer.
* Na de dood van God, is de gezondheid tot een godin verheven (F. Nietzsche).
* De dood van God liet een leegte achter die door het nihilisme is ingevuld.
* Goethe voorspelde dat parallel aan de wil tot expansie, die de loop der dingen bepaalt, ook grootheden komen bovendrijven, zoals bandeloosheid, agressie en acceleratie, die de harmonie opblazen.
* ‘Van de ene aangename dwaling stortte ik mij in de andere’, verzuchtte Augustinus toen hij net zijn jeugdvriend verloren had en toegaf dat het leven dat hij tot dan geleid had voornamelijk bestond uit hoererij, ontucht en andere ‘kwalijke’ zaken.
* Wetenschap is de dienstmaagd van de techniek.
* Honderd jaar geleden bestond er een favoriet gezegde: De tijden zijn verhard, maar ze zijn modern. Tegenwoordig zijn de tijden meedogenloos. In plaats van dat politieke spreekstalmeesters zich ertegen verzetten, roepen zij dat we erin moeten berusten, zo is nu eenmaal de situatie, er valt niets tegen te doen!
* De wereld zal kritisch zijn, of ze zal niet zijn.
* Alles is onwerkelijk totdat het werkelijk wordt.
* Vasthoudendheid en eigenzinnigheid vormen de geest.
* Wij dansen op de vulkaan van de onwetendheid.

B. Hoe te leven in donkere tijden? Oorlog, een voortgaande ontmenselijking van de wereld

    1. Oorlog, het verhaal van de waanzin, deel I
    Alle legers op deze wereld geven samen per jaar meer dan 2400 miljard uit aan bewapening en
    deze uitgaven stijgen van jaar tot jaar. Verder zijn er in deze wereld 45 miljoen militairen in
    actieve dienst met inbegrip van de reservisten. Alleen al in 2023 waren er 59 gewapende
    conflicten, het hoogste aantal sinds de Tweede Wereldoorlog. In 2024 was de omzet van de
    wapenindustrie 679 miljard dollar.
    In Europa werd in 2022 250 miljard euro aan defensie uitgegeven, in 2024 was dat al een bedrag     van 340 miljard. En als het aan Rutte en Von der Leyen ligt moet dat bedrag 800 miljard worden.

Foto 1.......................................................Foto 2.....................
Foto 1: Vernielde loopgraven, foto afkomstig uit Nie wieder Krieg!, 1929
Foto 2: Het lijkenwoud, foto afkomstig uit Nie wieder Krieg!, 1929

* Oorlog is een zwart gat waarin alle waarden verdwijnen.
* Oorlog is per definitie totale waanzin.
* Oorlog ondergraaft de moraal.
* Oorlog is woede, chaos en verwoesting.
* Oorlog is een uitbarsting van haat.
* Oorlogen zijn misdadig.
* Oorlog vernietigt, oorlog legt bloot.
* Oorlog ontaardt altijd in een slachtveld. Van slagveld naar slachtveld is slechts drie loopgraven ver.
* ‘Oorlog is het feest van de duivel'. Oorlog verwoest, ruïneert levens.
* Oorlog is een kankergezwel.
* Oorlogen zijn te allen tijde onrechtvaardig. Ze brengen niet alleen een psychische schade teweeg bij mensen, maar ook een fysieke vernietiging van natuur en cultuur.
* Oorlog is een ‘metafysisch’ staatsexamen, waarbij het onzeker is of God dan wel de duivel je het examen afneemt.
* Oorlog verwart geesten, verbrijzelt dromen, breekt harten en vergiftigt de moraal en iedere fatsoennorm’ (naar John Keane, Australische politicoloog).
* Oorlog een ‘apocalyptisch’ schaakspel tussen grote mogendheden.
* Oorlog is een mathematische optelsom van het aantal doden.
* Oorlog heeft het vertrouwen in de rede weggeslagen, met gevolg dat de bodem onder de filosofie is weggevallen. Wat overblijft, is een grote ontgoocheling.
* Oorlog maakt de wolf in de mens los, oorlog verslindt het goede.
    Elke oorlog is beestachtig. De oorlog verandert de mens in een ‘moordmachine’. Na elke oorlog wordt er met veel tamtam een commissie ingesteld om alle gruwelijkheden uit die oorlog te onderzoeken. Vervolgens blijkt dat die oorlog nog beestachtiger is geweest dan de vorige (zie de onbeschrijfelijke bloedbaden, moord - en martelpraktijken, zoals in My Lai, Rwanda, Gaza, Soedan en de gevangenissen van o.a. Abu Ghraib, Guantánamo Bay, deze reeks is eindeloos).
* Volgens Malaparte is niet de oorlog een grote ontgoocheling, maar wát erop volgt … de bevrijding, de vrede. Goed, Malaparte was dan ook een fascist.
* Met de barbaren voer je oorlog (polemos), de strijd die je onderling voert, noemen de Grieken: stasis, met het doel een toestand van stilstand, van evenwicht te bereiken.
* Het tegendeel van het goede is het oproer, de ontwrichting van de orde, de oorlog die zowel binnen de mens als in de gemeenschap woedt (Plato). Zo zie je maar weer hoe groot zijn invloed is geweest.
* Goebbels' leuze ‘Wollt Ihr den Totalen Krieg’ is tegenwoordig verrassend veel te horen aan de borreltafel van menig praatprogramma.
* Voor de deur staat de economische en politieke crisis, achter de deur de oorlog.
* In een oorlog is de mens een massaproduct.
* Het verhaal over het voeren van oorlog dat ons wordt voor geschoteld, klopt van geen kanten, en dat geldt zowel voor de ene als de andere kant van de frontlijn.
* Oorlog is in de mode. Op het wensenlijstje van de huidige wereldleiders is oorlog vanuit het niets de top 3 binnengekomen.
* Een nieuw oorlogszuchtig elan overspoelt de wereld, niet vreemd want de druk is groot. De afgelopen vijf jaar zijn wereldwijd de militaire uitgaven met een derde toegenomen.
* Het zijn de politieke en militaire leiders, met hun onverzoenlijke taal, met hun oorlogsretoriek, met hun ondermijnen van vertrouwen en hoop, die oorlog voeren en de gewone mensen daarin meeslepen.
* De legitimering van elke oorlog gebeurt altijd met valse argumenten, in een mistige taal of in verhulde termen, uitgesproken door machthebbers en specialisten die valse profeten blijken te zijn.
    In hun geest woedt onophoudelijk de oorlog.
* Oorlogsgeweld is altijd gericht op van te voren vastgestelde doelen.
* We leven in een tijdperk van grenzeloos geweld. De gewelddadigheid die de politici tegenwoordig in de media tentoonspreiden overtreft alles.
* Er heerst een oorlogszuchtige stemming in de media, de spreekstalmeesters van het spektakel met hun platvloerse oorlogspraatjes kunnen niet wachten totdat er een nieuwe wereldoorlog uitbreekt.
* Ten tijde van de Koude Oorlog bestond er een onderscheid tussen ‘haviken’ en ‘duiven’, vandaag de dag bestaan er alleen nog maar haviken.
* Europa heeft ruim 3 miljoen militairen in actieve dienst, Rusland ruim 1 miljoen. Europa heeft een enorm overwicht aan wapens, en geeft ook meer uit aan wapens. Samen met de VS is dat 10 keer zoveel als Rusland. (Poetin heeft voor de oorlog in Oekraïne 600.00 manschappen ter beschikking. Voor een volledige krijgsmacht streeft hij naar 1.3 miljoen soldaten).
    Volgens de lachende slippendrager van Trump, Mark Rutte moet er meer geld naar defensie, ‘anders moeten we maar Russisch gaan leren of emigreren naar Nieuw Zeeland’.
* Wie tegen de Russen is, is tegen de Slaven (een Russisch gezegde). Rusland heeft de oude ideologie van het 'Slavioisme' afgestoft.
* 'Daddy' Donald Trump voert oorlog met iedereen, de Navo-kapitein, de politieke charlatan met het slechte geheugen Mark Rutte voert er een met zichzelf (zie ook Europa, een zinkend schip).
* Voor Mark Rutte is Trump de ‘grote leider’, daarmee plaatst hij hem in het rijtje van de meest meedogenloze, oorlogszuchtige leiders van de geschiedenis, te weten Cyrus de Grote, Alexander de Grote, Caesar, Attila de Hun, Djzengis Khan, Napoleon, Hitler, Stalin, Mao.
* Is Trump een cryptofascist die zijn voorkeur voor het fascisme verbergt? Of is hij gewoon een megalomane, narcistische leider met Mussolini-achtige trekken.
* Zijn politiek van een 'US Empire' is een experiment in despotisch bestuur.(1)
* Onder Trump heeft de VS een traject afgelegd van 'We, the people'...naar 'Me, the people'.
* Het 'Make America Great Again' (MAGA) is plat gezegd een slogan van 'God, guns and gold' aangevuld met de Europese variant 'goud, geld en geopolitiek'.(2)
* Het nationale belang van Trumps MAGA-politiek heeft meer te maken met prestige-economie en medialogica dan met realistische machtslogica.
* Trump predikt een nieuwe vorm van imperialisme, die verrassend veel lijkt op het imperialisme van weleer.
* In zijn eerste jaar heeft de 'vredesstichter' Trump 626 luchtaanvallen uitgevoerd op 4 continenten.
* Tot aan de Tweede Oorlog hielpen Europa en de VS het Duitsland van Hitler aan wapens, Hitler was in hun ogen een bevriend staatshoofd. Het beledigen van een bevriend staatshoofd kwam je op een (zware) straf te staan. Ook na de Tweede Wereldoorlog bleef deze maatregel van kracht.
* Het militaire apparaat waar het inzetten van kernwapens een geaccepteerd beleid is, is niet alleen verwerpelijk, maar ook een misdaad tegen de mensheid.
* Het militaire complex leeft in een amorele wereld. Als er op het slagveld ook maar een moralistisch of kritisch getinte uiting te horen is, dan zal die ter plekke tot zwijgen worden gebracht.
* Naar aanleiding van een mogelijke kernoorlog gaven Bertrand Russell en Albert Einstein in 1955 een hartstochtelijke verklaring uit met de boodschap dat alle mensen in deze wereld voor een grimmige en onvermijdelijke keuze staan: of we kiezen ervoor de oorlog op te geven, óf we richten onszelf te gronde.
* Een thermonucleaire oorlog kan niet meer gezien worden als een voorzetting van de politiek met andere middelen, zoals Von Clausewitz nog veronderstelde (aldus Sacharov die in de Sovjet Unie de atoombom heeft ontwikkeld).
* Kun je überhaupt van een rechtvaardige oorlog - de Bellum Iustum term van Augustinus, overgenomen door Thomas van Aquino en Hugo de Groot - spreken die voor de meeste militaire deskundigen gewoonweg een plat excuus is? Hoe kan in vredesnaam een oorlog rechtvaardig zijn!(2)
* Mensen worden bij het aanhoren van al die oorlogsretoriek gedwongen in militaire termen te denken.
* Oorlogen verplaatsen zich, maar stoppen niet. Nooit zal er in het huidige kapitalistische systeem een moment van geen oorlog zijn. Als er ergens geen oorlog is, dan zal die onmiddellijk worden uitgelokt, waar dan ook.
* Zoals Herakleitos al stelde: 'Polemos pater pantoon' (Oorlog is de vader van alle dingen). Thomas Hobbes knikte bevestigend en voegde daaraan toe dat de natuurstaat: Een oorlog van allen tegen allen is ('Bellum omnia contra omnes').
* Is homo destruens (de destructieve mens) niet een betere typering dan Thomas Hobbes' uitspraak: 'homo homini lupus est' (de mens is de mens een wolf)? Hoe dan ook, de praktijk heeft uitgewezen dat de meeste mensen met de wolven meehuilen (zie ook mijn aforismen over het huidige wolventijdperk).
* Zonder zwaard zijn verdragen slechts woorden, aldus de oorlogszuchtige domineeszoon Thomas Hobbes.
* Als mensen tot een eenheid (één persoon) worden gesmeed, vormen ze een staat die Thomas Hobbes de sterfelijke God, Leviathan noemt. Want als iedereen op eigen kracht probeert te overleven, dan krijg je oorlog, is zijn stellige bewering.
    Dat betekent noodzakelijkerwijs dat het individu zichzelf moet opofferen en op moet gaan in het groter geheel, de staat. Boven de sterfelijke God, de staat, staat natuurlijk een nog hogere macht en dat is de God die wij kennen uit de Bijbel.
* Bijna drie eeuwen later formuleert Carl Schmitt het als volgt: Als God uit de Bijbel samenvalt met een volk te midden van andere volkeren, dan spreken we volgens de Duitse filosoof en nazisympathisant van een politieke God die enkel en alleen een vriend en een vijand kent.
* Hoe kan in vredesnaam de Bijbel voor de hedendaagse mens, die leeft in een wereld van revoluties, automatisering en atoombewapening, nog betekenis hebben (naar Erich Fromm, 1966).
* De wapenindustrie heeft een vijand nodig. Legers hebben een vijand nodig.
* Het enige wezen dat zich beestachtig gedraagt, is de oorlogszuchtige mens.
* Door de hele geschiedenis heen heeft de mens zijn destructieve vermogens kunnen botvieren.
* Al die oorlogen met hun geweld, destructie en barbaarsheden hebben het optimisme een genadeslag toegebracht.
* Tegenwoordig is het drones i.p.v. woorden.
* De actuele vraag is: hoe moet het leven, dat uit onvergelijkbare waarden en oorlogservaringen bestaat, worden voortgezet? Het opnieuw beginnen betekent dat je vaak terugvalt op het oude. Sommige lieden voelen een enorme drang dat oude in een verhevigde vorm voort te zetten, voorbeelden te over, de geschiedenis staat er bol van.
* Om een Frans gezegde aan te halen: Plus ca change, plus c’est la même chose (hoe meer er verandert, hoe meer alles bij het oude blijft).
* 'Der Wille zur Macht' mondt altijd uit in een 'Wille zum Krieg'.
* De wil tot macht is de wil tot onderwerping.
* Kants 'Zum ewigen Frieden' is een 'Zum ewigen Krieg' geworden.(4)
* Oorlog is in de ogen van Kant het grote kwaad. Oorlog is een door de staat aangezwengelde aanmoediging tot het plegen van allerlei mogelijke misdaden. In de oorlog viert de misdaad hoogtij.
* 'Si vis pacem, para bellum' (Als je vrede wilt, bereid je dan maar voor op een oorlog), (Thomas Hobbes).
* De filosoof Max Scheler verwoordde het als volgt: De oorlog openbaart ons de waarheid over de mens, hij is een biologisch, cultureel en spiritueel wezen, met andere woorden geen reflecterend wezen.
* Wie alleen het gebulder van de kanonnen in zijn oren hoort en niet de vrolijke kant van het leven inziet, is geen volwaardig mens.
* Zal het universele fenomeen vijandigheid ooit ophouden? Ooit was het alleen in afgebakende, geïsoleerde gebieden nog mogelijk in vrede te leven en dat alleen nog onder strenge voorwaarden.
* De gewone mens wil vrede, de politiek en het militaire apparaat oorlog.
* De wereld dreigt een groot slachthuis te worden.
* Oorlog is een slachting van mensen die elkaar niet kennen of menen elkaar niet te kennen. Dit vraagt om een toelichting: in de praktijk zijn het vooral jonge mensen die elkaar niet kennen en haten, maar elkaar vermoorden vanwege beslissingen van ouderen die elkaar kennen en misschien haten, maar elkaar nooit zullen doden.
* Het beschavingsoffensief bleek uiteindelijk een oorlogsoffensief te zijn.
* We worden sluipenderwijs een nieuwe reeks van oorlogen ingeloodst. Sinds enige tijd draaien de oorlogsmachines weer op volle toeren.
* De haat- en wraakzucht kent geen grenzen. Op meerdere fronten vinden er massamoorden op vrouwen en kinderen plaats.
* Wie in deze tijd het woord ethiek in de mond neemt, is een invasieve exoot.
* Over oorlogshitserij gesproken. Momenteel worden wij dagelijks bestookt met commentaren van ‘specialisten’ die het wereldtoneel als een groot oorlogsspel opvatten, zij wanen zich in hun kindertijd toen ze nog allerlei oorlogsspelletjes speelden, met andere woorden zij zijn nooit volwassen geworden.
* Is geweld in een oorlogstoestand oorspronkelijk ‘primordiaal’, aangeboren of is het, zoals Rousseau beweert pas ontstaan ten tijde van de ontluikende beschaving waarin het bezit centraal is komen te staan?(5)
* Over de wreedheid van de oorlog: Amerikaanse militairen kregen een hogere premie naarmate ze meer Noord-Vietnamese soldaten doodden. Zij ontvingen deze premie pas als ze de afgesneden oren van de vermoorde soldaten inleverden. Hoe meer oren des te hoger de premie.
* Over progressie gesproken. Met de oorlog in de Oekraïne zijn we weer terug bij af, terug naar de Eerste Wereldoorlog die achteraf bezien een ordinaire loopgravenoorlog is geweest, waar maandenlang een paar meter terreinwinst werd geboekt.(6)
* De gemiddelde levensduur van de soldaten aan het front in Oekraïne is op sommige dagen een vijf- of zestal uren. Militairen die naar het front worden gestuurd krijgen een twee keer zo hoge premie als degenen die in de achterhoede vechten. Praktisch alle frontsoldaten zijn aan de drank en/of de (hard)drugs.(7)
* Oorlogen worden veroorzaakt en gevoerd door mensen, zonder mensen zou er helemaal geen oorlog zijn, naar Thucydides.
* Na alle oorlogen ontstaat er kritiek op het excessieve militaire geweld, soms op het uitoefenen van het geweld in het algemeen, maar, zoals altijd, verstomt ook deze kritiek.(8)
* De toekomst brengt ons eerder meer dan minder oorlogen gezien de toenemende, oplopende geopolitieke spanningen.
* Na de Tweede Wereldoorlog beheerst olie de geopolitiek. De afgelopen decennia zijn daar de zeldzame aardmetalen ten behoeve van de Techwereld aan toegevoegd.
* De toekomst is dichterbij dan U denkt: In het hier en nu worden we geleidelijk aan door Israël en de VS een Derde Wereldoorlog ingerommeld. Wij laten het gebeuren, wij staan erbij en kijken ernaar.
* Al het water in de zee is niet toereikend om al het in oorlogen vergoten bloed uit te wissen, naar I. Ducasse.

    2. Oorlog, het verhaal van de waanzin, deel II
    'Verberg je, oorlog', Isidore Ducasse (Lautréamont)

Foto 3...........................................................Foto 4.....................
Foto 3: De harde werkelijkheid, foto afkomstig uit Nie wieder Krieg!, 1929
Foto 4: Opruimen van menselijke puinhopen, foto afkomstig uit Nie wieder Krieg!, 1929

* De slachtoffers van gisteren zijn de daders van vandaag.
* De verhalen over wreedheden van en tegen de Joden ‘ketsten van het geweten af als erwten van een stalen helm', naar George Orwell.
* In 1948 ervoeren de Joodse Israëliërs de geboorte van hun natiestaat als een kwestie van leven en dood, wederom gold dat in de Zesdaagse oorlog (1967), vervolgens in de Jom Kipoeroorlog (1973) en in de Libanonoorlog (1982).
* Geen enkele ramp die zich de afgelopen jaren heeft voltrokken is vergelijkbaar met die in Gaza.
* Er is sprake van een blinde slachting van onschuldige burgers in Gaza.
* Gaza: Een obsessieve wraak op de geschiedenis, met ditmaal de Palestijnen als weerloze slachtoffers. De namen van de kampen op hun overgebleven piepklein grondgebiedje zijn al bekend.
* De Palestijnen leven in een permanent Dachau, Treblinka etc. Overal waart de dood rond.
* In Palestina vindt een 'Endlösung' plaats.
* Gaza wordt gesloopt in naam van God.
* Tegenwoordig worden, hoe is het mogelijk, heilige oorlogen gevoerd die in naam van God dood, verderf zaaien en een vernietiging tot gevolg hebben.
* In Gaza wordt het verleden en de toekomst weggevaagd.
* In de harde werkelijkheid stopt de grenzeloze goddelijke liefde bij de grens van Gaza.
* Ook de Bijbelse boodschap van vrede en liefde is gebaseerd op een ongeëvenaarde kroniek van oorlogsgeweld en een door haat gedreven impuls.
* Als antwoord op al dat oorlogsgeweld probeert vrede juist de cyclus van wraak en geweld te doorbreken.
* Als je het apodictische boek de Bijbel leest, begrijp je al snel dat je niet met een pacifistisch boek te maken hebt.
* Onder de puinhopen van Gaza klinken de gesmoorde kreten van kinderen die roepen om hulp en gerechtigheid. Maar die worden in christelijke kringen niet gehoord, zij zijn Oostindisch doof. In hun oren galmen louter de Bijbelse psalmen. En wat de rechtse en extreemrechtse partijen betreft, die steken liever hun kop in het zand van de Negev-woestijn.
* Gaza laat een gevoel van verwarring, leegte en chaos achter.
* Door Gaza hebben we sneller inzicht gekregen in een wereld die zijn beste tijd heeft gehad, die niet meer in zichzelf gelooft, die zich alleen nog druk maakt om zijn eigen voortbestaan, die de rechten en principes die ooit geheiligd werden vrijelijk met voeten treedt, die ieder gevoel van waardigheid en eer verwerpt en geweld, leugens, wreedheid en slaafsheid beloont (Pankaj Mishra).
* Gaza is een proeftuin van de wereldwijde oorlogsindustrie, die binnen afzienbare tijd weer ergens anders zal neerstrijken.
* Israël heeft in de oorlog in Gaza voor het eerst gebruik gemaakt van AI om doelwitten te identificeren.
* Israël is de schaamte voorbij, heeft de wereld van de mensenrechten achter zich gelaten, zij heeft die rechten onder het puin van Gaza begraven.
* De genocide in Palestina is een transnationale actie van de meest geavanceerde kapitalistische landen. De VS, Engeland, Frankrijk, Duitsland en andere EU-landen blijven in de huidige voortslepende, geregisseerde volkerenmoord Israël steunen.(9)
* Aan de Europese investeringen met het doel Palestijnen uit te moorden wordt maar geen halt toegeroepen, onze economische belangen, zo verkondigen de Europese politici, zijn te groot.
* De destructieve leiders Trump en Netanyahu (er zijn er meer) achten zich onfeilbaar en dulden geen enkele kritiek, zij houden zich krampachtig vast aan hun eigen gelijk, zij hebben zich opgesloten in hun kleine gesloten wereldje.
    Ook voor hen geldt: als een autoritaire of destructieve leider eenmaal de (absolute) macht heeft, zal ieder mens in het systeem als een potentiële dader of terrorist worden gezien. In een mum van tijd ontstaat er een dusdanige dynamiek dat de gehele samenleving afglijdt naar een gewelddadig en autoritair systeem.
* Joden en moslims hebben al lang geleden de christelijke wereld duidelijk gemaakt dat er een dissidente buitenwereld bestaat.
* ‘Overigens ben ik, Benjamin Netanyahu, van mening dat Gaza totaal verwoest moet worden’, naar Cato. En we weten allemaal dat hij verzekerd is van een geweldige rugdekking: ubi Netanyahu, ibi Trump (waar Netanyahu is, daar is Trump).
* Te pas en te onpas wordt God van stal gehaald: Netanyahu haalt in al zijn toespraken regelmatig God aan, in werkelijkheid verschuilt hij zich achter God om zijn wandaden te rechtvaardigen. (We mogen niet vergeten dat in het Jodendom moord in geval van noodweer niet veroordeeld wordt).(10)
* Anders gezegd: 7 oktober was voor Netanyahu persoonlijk een lang gekoesterde, zijns inziens een gelegitimeerde goddelijke wens, nieuwe doeltreffende, gewelddadige middelen in te zetten.
* Netanyahu beschouwt de Gazanen als neonazi’s, Gaza moet zijns inziens bevrijd worden van dergelijk tuig om de westerse beschaving te redden (hebben wij dat niet eerder gehoord?).
* Voor Joden en christenen is de Messias niet alleen een verlosser, maar ook de overwinnaar van de antichrist. Dat betekent voor de gelovige mens dat er altijd strijd en oorlog zal zijn. Het christen- en jodendom zweert bij oorlog niet bij vrede.
* De term Messias (boodschapper of verlosser) is in de eerste eeuwen nadat het christendom wortel had geschoten met opzet verkeerd vertaald met Christus.
* De spanningen die er bestaan tussen de vertogen van Jahweh, de verhandelingen over de drievoudige God en de verheerlijking van Allah kunnen niet meer teruggevoerd worden op een alleen voor ingewijden nog te begrijpen exegetisch gejeremieer.
* Mozes en de Levieten die de ware God aanriepen en aanbaden, ontvingen op de berg Sinaï een goddelijke boodschap over een ver land, waar zij godsgezind naar toe trokken. Gedurende die veertigjarendurende tocht trokken zij nietsontziend het zwaard en ander wapentuig om vriend en vijand uit de weg te ruimen.
* In het Lucas-evangelie lezen we: 'Ik ben gekomen om het vuur op deze aarde te brengen…. jullie denken toch niet dat ik gekomen ben om vrede te stichten. Nee, ik ben gekomen om tweedracht te zaaien'.
* Al vanaf het prille begin van het eerste millennium gold er een scheiding tussen kerk en staat. God heeft twee zwaarden aan de mensheid gegeven om de wereld te regeren: Een in handen van de kerk om de gelovigen in het gareel te houden, de ander was bestemd voor een imperiale macht om de reguliere, tijdelijke zaken te regelen. Het was het begin van het despotisch kerkelijk regime.
* Ook in het werk van kerkvader Augustinus, die de Bijbel goed gelezen had, treffen we een zwaar bewapende vredestichter aan.
* De indruk wordt gewekt dat menige orthodoxe Jood en orthodoxe christen flink gebladerd heeft in het boek Openbaring, dat handelt over de eindtijd, de Apocalyps, de eindtijd die de totale vernietiging van de wereld inhoudt.
    Vier ruiters spelen in dit boek een vooraanstaande rol. Zij bannen de vrede uit, zij staan symbool voor verovering, oorlog, hongersnood en dood.(11)
* Veel Bijbelse citaten zijn door Franse Verlichtingdenkers, Duitse idealisten, christenmarxisten, Russische anarchisten, bolsjewisten in een werelds jargon vertaald.
* De geschiedenis van de Holocaust (Shoah) is na de Tweede Wereldoorlog bewust ingezet ten behoeve van een specifiek politiek doel, zie mijn verhandeling over het antisemitisme.
* Alain Finkielkraut geeft een beeld van zichzelf in ‘Le juif imaginaire’ (1980), als de figuur die zich de Holocaust heeft toegeëigend alsof die van hem is, hij heeft het kleed aangetrokken van de marteling die anderen ondergingen’.
* In 1992 voorspelde de Israëlische criticus Yeshayahu Leibowitz: ‘Niet alleen zullen de Palestijnen de kampen in worden gejaagd, ook zullen de kritische joden de mond worden gesnoerd'. In Israël is er een mentaliteit ontstaan die alle kenmerken vertoont van een heimelijke vorm van nazisme’.
* Als Israël van de river to the sea de heerschappij heeft en de Palestijnen verdreven en/of voor een niet onbelangrijk deel vermoord zijn, zal Israël een ordinaire dictatuur zijn, zowel de facto als de jure.(12)
* Met de Bijbel en het zwaard wordt Palestina stap voor stap Joods gemaakt.
* Israël met zijn overlevingspsychose, is de voorbode van een toekomstige failliete en uitgeputte wereld.
* Ooit zullen de daden van Israël in het Midden-Oosten door historici, journalisten en politici in een ander licht worden geplaatst.
* Volgens Erich Fromm kan ‘de Joodse claim van het land Palestina geen realistische politieke claim zijn'. Want, zo stelt hij, als alle naties ineens een territorium opeisen waar hun voorouders tweeduizend geleden gewoond hebben, dan wordt de wereld een grote janboel.
    (Pas in 2018 wordt er in Israël een wet aangenomen dat het Joodse volk een exclusief recht geeft op het land).
* Israël is een doodlopende weg ingeslagen. Ooit werden de Joden schuldig bevonden aan alle politieke bewegingen die het anarchisme, communisme, socialisme, liberalisme of een verenigde wereld propageerden. Dat idealisme is nu ver te zoeken, het land is vervallen tot een bolwerk van een wreed etnisch geladen nationalisme.
* Antisemitisme is een gezindte en kan derhalve niet veroordeeld worden (Walter Benjamin). Tegenwoordig is het een politieke gezindte.

    (meer over antisemitisme en de oorlog tussen Israël en Palestina in: Een casus apart
    Gaza, een aantal schrijnende notities, te vinden na de Aforismen).

    3. Oorlog + politiek = necropolitiek, deel III
    ‘Oorlog is een voortzetting van de politiek met andere middelen’ (Von Clausewitz).

Foto 5..............................................................Foto 6.....................
Foto 5: Oorlogshumor!, terechtgestelden worden hoeden opgezet, foto afkomstig uit Nie wieder Krieg!, 1929
Foto 6: Stilleven, foto afkomstig uit Nie wieder Krieg!, 1929

* Volgens de Nigeriaanse filosoof Achille Mbembe is necropolitiek de macht om te beslissen wie leeft of wie sterft. Alles wel beschouwd is necropolitiek de politiek van de dood, van het doden, het liquideren van de mens. In de necropolitiek is de mens simpelweg een wegwerpmens.
* Necropolitiek is de doodsdrift die zich uit in de politiek, voorbeelden te over hoe groot de rol van dood en oorlog in de politieke ideologie is.
* De recente gebeurtenissen in Gaza zijn een perfecte illustratie van de necropolitiek. In Gaza worden op koelbloedige wijze levens van burgers opgeofferd voor politieke doeleinden.
* De strijd op leven en dood is niets anders dan een ‘een mechanisch moordpartij’, aldus de ultrarechtse oorlogsveteraan Ernst Jünger in Stahlgewittern, een alleszins 'geestdriftig' verslag van zijn ervaringen in de Eerste Wereldoorlog.(13)
* Hobbes is niet de enige filosoof in wiens werk de dood een cruciale rol speelt, oorlog en dood zijn innig met elkaar verbonden (zie zijn uitspraken in Deel I).
* De orde is niets anders is dan een uitgestelde burgeroorlog (Socrates). Altijd ligt de dood op de loer.
* Over de eeuwige oorlog: 'de strijd is oeroud, het hoort bij het leven en de dood, het is het leven zelf, dat eens door wie en wat dan ook vernietigd zal worden', aldus Oswald Spengler in Ondergang van het Avondland.
* We leven volgens Oswald Spengler in het Avondland, d.w.z. het westelijk werelddeel waarin de zon ondergaat en waar zijns inziens t.z.t. de totale ondergang zal plaatsvinden.
* Anno 2025/2026 geldt nog steeds: Eerst neerknielen om te bidden en God te danken en dan de wapens oppakken om dood en verderf te zaaien. (Je gelooft het niet, maar de diepgelovige George Bush en de katholieke Tony Blair hebben eerst gebeden voordat ze de Irak-oorlog begonnen).
* Ik ben in mijn leven al teveel geconfronteerd met het inktzwarte bloed van de dood (naar Michelet).
* De Duitse politieke filosoof en nazisympathisant Carl Schmitt oppert dat als er een dreigende situatie ontstaat er een vijand gecreëerd moet worden. In zijn werk is de mens de vijand van de mens geworden. Om de vijand te overwinnen is de strijd op leven en dood onontbeerlijk.
    Ook het uitmoorden van de Joden zag Carl Schmitt als een gelegitimeerde vijandverklaring.
* Over het vijanddenken: De vijand wordt nog steeds als de duivel, de antichrist of als het grote kwaad gezien. Het kwaad is geen begrip, maar een naam voor het bedreigende: het barbaarse, de chaos, de entropie, het geweld, de dood en de beangstigende leegte, en dat heeft zowel het 'buiten' als het 'binnen' van de mens sterk beïnvloed, naar Rüdiger Safranski.
* Alle politiek is necropolitiek. Zo leidt het vriend- en vijanddenken uiteindelijk tot een politiek van het totaal vernietigen niet alleen van de mens, maar ook van de cultuur en al het have en goed.
* In menige politieke overtuiging gloort aan het eind van de horizon de Apocalyps waarin de totale vernietiging van de wereld wordt aangekondigd.
* Necrokapitalisme en necropolitiek gaan hand in hand, zie verder mijn beschouwingen over de necro-economie en het neoliberalisme.
* De ideologie van het nationaalsocialisme en fascisme is niets anders dan een ultieme vorm van necropolitiek.
* 'Das Leben ist ein Sein zum Tode', aldus Martin Heidegger, de Zijnsfilosoof die destijds zijn sympathie voor het nationaalsocialisme niet onder stoelen of banken stak. In 1933 maakte hij al zijn engagement kenbaar in zijn Rektorratsrede. Zelfs na de zelfmoord van Hitler in 1945 bleek hij nog lid van de NSDAP te zijn.
* De weg naar de vernietiging is een eenrichtingsweg zonder afslagen. De dood kent geen genade meer.

    Na het staakt-het-vuren
    'Denk eens aan de immense hoeveelheid wreedheden, gruwelen en leugens die zich over de
    wereld verspreid hebben', naar Sigmund Freud.

* Er worden de afgelopen periode heel veel oorlogen gevoerd (Kosovo, Irak, Libanon, Syrië, Gaza. Iran) zonder consensus van de VN-Veiligheidsraad.
* Het vernietigen en het tot slaaf maken van de vijand na een overwinning gold lange tijd als een vanzelfsprekendheid.
* Voor Oswald Spengler is het mens-zijn een zoölogisch begrip. De mensheid bestaat als zodanig niet, wat evenzeer geldt voor de (individuele) mens. Er bestaat alleen een soort die je mensen noemt.
* Joseph De Maistre, een aartsconservatief, had dat al veelzeggend onder woorden gebracht: de mens bestaat niet op deze wereld. ‘Ik heb in mijn leven Fransen, Italianen, Russen en zo meer gezien, een mens ben ik nog nooit in mijn leven tegengekomen en als die al zou bestaan dan heb ik daar geen weet van’.(14)
* Het militair industrieel complex is een eigen leven gaan leiden. Deze supranationale macht heeft er aller belang bij conflicten in stand te houden en nieuwe vijanden te creëren.
* Niet de politiek maar het militair industrieel complex bepaalt wie de vijand is.
* We leven in de schimmige wereld van de wapenindustrie.
* Het enige wapen dat Poetin en zijn oligarchische kapitalistische kliek in handen heeft, is een verdere demoralisering van het westen.
* De oorlogszuchtigen onder ons schreeuwen van alle daken: Grijp naar de wapens want er is alom sprake van een intensivering van de hybride oorlogsvoering en een toename van instabiliteit en extremisme aan de grenzen van Europa?
* Militaire technologieën worden nu ingezet om ons waarden en normenpatroon te veranderen. De ethische grenzen worden steeds verder opgerekt door deepfakes die over onze hoofden worden uitgestrooid. Zo zwermen er volgens de media op grote schaal drones over militaire doelen die niet aangestuurd worden door particuliere hobbyisten, maar uit (het verre) Rusland afkomstig zijn.     Driekwart van de tienduizenden maandelijkse slachtoffers en tachtig procent van de materiële schade wordt nu veroorzaakt door drones.
* Naast de conflicten die uitmonden in een oorlog tussen landen, zijn er steeds meer conflicten die uitgevochten worden in het land zelf. De tegenstellingen tussen arm en rijk, progressief en conservatief, seculier en religieus en tussen verschillende etnische groepen nemen hand over hand toe.
* Ook de tot voor kort nogal pacifistisch ingestelde banken, pensioenfondsen, investeringsmaatschappijen zullen binnenkort hun steentje moeten bijdragen aan de oorlogsindustrie. Verder, zo krijgen we te horen, moeten we nog meer AI en geld inzetten in de digitale oorlogsvoering, in robotisering van het apparaat, in autonome systemen en F-35’s uitrusten met kernwapens die dan door de Amerikanen zullen worden geleverd.
    Want we zijn toch niet vergeten dat 64% procent van het wapentuig in Europa afkomstig is uit de VS, waarmee nu al op jaarbasis een bedrag is gemoeid van 100 miljard euro.
* Er zijn twee domeinen die de laatste eeuw overheersend zijn geworden te weten economie en technologie (zij hebben beide een mythische status gekregen). Zij hebben zich verzelfstandigd en bezitten een dusdanige eigen wetmatigheid dat zij uitgestegen zijn boven iedere politieke besluitvorming.
* De harde werkelijkheid is nu eenmaal, dat we in een wereld leven van geld, geweld en macht.
Deze situatie verklaart de woede, weerzin en onvrede die er onder het volk bestaat.
* De mens is de weg ingeslagen van een mens-in-wording naar een machine-in-wording.
* De mens is geen mens meer maar een materieel wezen dát moet en zal consumeren. In tijden van oorlog is het een materieel product dat afhankelijk van vraag en aanbod een waarde vertegenwoordigt.
* Het zijn niet de mensen die de democratie kapotmaken, het is de (huidige) politiek die het democratisch systeem te gronde richt.
* Het huidige politieke bestel is op sterven na dood, de parlementaire democratie staat op instorten.
* In heel veel landen heeft de politiek de band met de kiezer verloren.
* Steeds meer tref je een groeiende afkeer aan in de parlementaire democratie om politieke conflicten geweldloos te beslechten, met als gevolg dat de tendens tot het voeren van oorlog almaar groeiend is. Pacifisme is een begrip uit een ver verleden.
* De steun voor de huidige machthebbers (de Trumpen e.a.) is afkomstig van al die mensen die woedend zijn op alles en iedereen. Het ontstane angstgevoel zal door de machtswellustigen nog verder worden aangewakkerd.
* Kennis is tegenwoordig een van de grootste vijanden van de op drift geraakte politiek.

    Resumé: Wij zijn in oorlog
        Oorlog is de vader van alle mensen en dingen, naar Herakleitos
        In een oorlog strijden de dingen met elkaar. Uit deze strijd wordt alles geboren (voor alle
        duidelijkheid het gaat bij Herakeitos niet alleen om de strijd die in een oorlog gevoerd wordt).
        De wereld verandert, en dat komt door de strijd.
        Eens zal die strijd tot harmonie leiden, Herakleitos

        Alles beweegt, botst en strijdt(15)
Oorlog woedt niet alleen in de mens, de geest, het bewustzijn, het denken, het lichaam, het leven (strijd op leven en dood), in relaties, op het werk en andere activiteiten en beslommeringen van de mens. Maar evenzeer in de materiële wereld, de virtuele, digitale wereld, de hybride wereld, de macrowereld, de microwereld, de atomaire wereld, de dagelijkse wereld, op het land, op het water, in de ruimte, de economie (het gemarchandeer met kapitaalinvesteringen en onroerend goed, opleggen van quota’s, de deviezencontrole, exportcontroles en investeringsbeperkingen, sancties(16), tariefverhoging en andere instrumenten van economische oorlogsvoering zoals het opwerpen van blokkades)(17), de handel (boycot van producten), het bedrijfsleven, de financiële wereld (de beurs, speculaties met geld, bitcoin en goud, het voorzaken van crisis en faillissementen), de politiek (de geopolitiek, de instituten, de bestuursorganen), de macht (de invloed en manipulatie van machthebbers, het lamleggen van juridische systemen), kunst en cultuur (de bezuinigingen), de wetenschap (de strijd tussen de universiteiten, de concurrentieslag tussen de geestes- c.q. sociale wetenschappen en de exacte wetenschappen, de bevoorrechting van technologische kennis en innovatie), de natuur (vernietiging van het ecosysteem, de klimaatverandering, de stikstofuitstoot) etc. etc.
    Oorlog is substantieel. Oorlog aan de oorlog!
    Nooit meer oorlog!, No more war!, Nie wieder Krieg!, Plus jamais de guerre!, Nunca jamas
    guerra!, Aldrig mere krig!

   Voetnoten B
1. In een essay uit 1964 gaat Richard Hofstadter uitgebreid in op de paranoïde stijl van de Amerikaanse politiek. Dat essay handelde toen al over complotdenken, toenemende agressie en apocalyptisch taalgebruik.
2. Een deel van zijn MAGA-beweging fulmineert tegen het internationale complot van joodse bankiers die naar hun zeggen het brood uit de mond van de gewone man stoot. Nog al wat leden van deze club zijn trouwens afkomstig uit de vele minderheidsgroepen in de VS.
3. Hugo de Groot (1583-1645) schreef op 22-jarige leeftijd Over het recht op buit, een niet mis te verstane rechtvaardiging van de wereldwijde zeerooftochten van de toen opstandige Nederlanders.
4. Ooit werd er, nadat er een overwinnaar uit de strijd tevoorschijn was gekomen, een ceremoniële vrede afgesloten (vrede is een correlaat van de oorlog). Immanuel Kant spreekt in Zum ewigen Frieden van een eeuwige vrede die voorafgaat aan alle rechtsverhoudingen, een vrede die als een onafhankelijke sanctionering van de overwinning moet worden beschouwd.
5. Wat is geweld? Het natuurrecht ziet in het gebruik maken van geweldsmiddelen voor rechtvaardige doelen net zo min een probleem als het ‘recht’ van mensen om een handeling te verrichten voor een bepaald doel. Volgens deze zienswijze is geweld een natuurproduct, een grondstof waarvan het gebruik onproblematisch is, behalve als het voor onrechtvaardige doelen wordt gebruikt.
    Deze stelling van het natuurrecht, dat geweld een natuurlijk gegeven is, staat diametraal tegenover het positieve recht waar geweld een product is van de geschiedenis. Natuurrecht kan elk bestaand recht alleen beoordelen naar de doeleinden, terwijl het positieve recht alleen de middelen kan bekritiseren. Rechtvaardigheid is het criterium voor de doeleinden en rechtmatigheid is dat voor de middelen.
    Het natuurrecht probeert door rechtvaardiging van de doelen de middelen te rechtvaardigen, het positieve recht door rechtvaardiging van de middelen de rechtvaardigheid van de doelen te waarborgen.
6. In 2022 wilde Poetin Oekraïne in tien dagen veroveren. Bijna vier jaar later is hij daar nog mee bezig. Rusland is een ‘oliestaat’. Meer dan de helft van het Russische staatsinkomen komt uit het winnen van olie en gas. De vraag is, hoelang kan hij het nog volhouden?
Volgens meerdere prominente politici heeft het uitbreiden van de NAVO oostwaarts, te weten de Baltische staten, Polen e.a. kwaad bloed gezet bij de Russen. Zij raadden het toen af, het zou de verhoudingen met de Russen teveel op scherp zetten.
7. In oorlogen zijn soldaten bezig met overleven. Ze kunnen immers elk ogenblik sterven. Om te overleven, zoeken ze naar drank/drugs en vrouwen. Als ze geen drank/drugs of vrouwen te pakken krijgen, pakken ze die gewoon. Vandaar al dat seksueel geweld. Het enige waar ze aan kunnen denken is zuipen en neuken. Wat overigens oogluikend door de bevelhebbers wordt toegestaan, Johan de Boose, Joegoslavië (2025), pag. 267.
8. Militaristisch geweld is dwang om geweld algemeen toe te passen teneinde staatsdoeleinden te verwezenlijken. Hier krijgt het geweld een geheel andere functie dan de meer simpele toepassing van natuurlijke doeleinden. Het is een toepassing van geweld om wettelijke doeleinden te bereiken. Dat heeft als consequentie dat burgers ondergeschikt worden gemaakt aan wetten.
    Dus er is hier niet alleen sprake van het toepassen van geweld dat rechtscheppend is, maar ook heeft het de functie van het handhaven van het recht. Met de kanttekening dat het zogenaamde rechtshandhavend geweld dreigend is. Maar dat dreigend geweld is niet bedoeld als afschrikking, zoals vaak als argument wordt aangevoerd. Over de term afschrikking bestaat geen misverstand, dreiging daarentegen is vaag, multi-interpretabel.
9. De VS-regering is primair geïnteresseerd in machtsverhoudingen om bijvoorbeeld nieuwe internationale allianties te stichten of een nieuwe vorm van imperialisme en Atlantische verhoudingen in het leven te roepen.
10. Op het mag ik doden volgt voor de gelovige maar een antwoord: Gij zult niet doden. Dat gebod komt voor de daad. Maar uit dat gebod volgt geen oordeel van de daad, met gevolg dat de gelovige mens in het ongewisse blijft over hoe het oordeel zal uitvallen. Het gebod is eerder een richtsnoer voor het handelen, het is aan het individu om daarmee in het reine te komen of de verantwoordelijkheid op zich te nemen.
11.Vele orthodoxe christenen in de VS zien de aanval van Trump en Netanyahu als een plan van God, als een gelegitimeerde oorlog die ons de weg wijst naar de Eindtijd, het Armageddon, dat een voorbode is van de komst van Jezus Christus. God heeft Trump uitgekozen om het vuurtje aan te wakkeren van die komst. Opvallend is dat niet alleen in het Amerikaanse leger er een sterke toename is van het christelijk extremisme. Niet vreemd voor een land dat een lange geschiedenis kent van Apocalyptische retoriek.
12. In zijn boek Politiques de l’ inimitié, 2016 vergeleek de Nigeriaanse filosoof Achille Mbembe de Israëlische nederzettingenpolitiek met de Zuid-Afrikaanse apartheidspolitiek. De bezetting van Palestina is naar zijn mening de grootste morele schanddaad van onze tijd, een van de meest ontmenselijkende beproevingen van na 2000, en de grootste daad van lafheid van de afgelopen 50 jaar.
13. Over de figuur Ernst Jünger valt ook een geheel ander verhaal te vertellen. In een science-fiction verhaal Gläserne Bienen(1957) lezen we: Wij zijn slechts radertjes in een technische dynamiek die zichzelf voortstuwt. De natiestaat is opgelost in een technische wereldorde, waarin de macht niet meer bij personen of instituties ligt maar bij technische systemen. Wij zijn op weg naar een 'technisch-totaliserende wereld'.
  De techniek reduceert de wereld tot functie en berekening. Al het menselijke dat de moeite waard is, is tot iets meetbaars en instrumenteels gemaakt. De menselijke ervaring wordt omgezet in getallen, in iets waarmee gerekend kan worden, zodat het doelmatig kan worden ingezet. Zelfs schoonheid (kunst) wordt uitgedrukt in cijfers. ‘Uitbuiting is het hoofdkenmerk van de machine– en automatenwereld’.
    Zijn werk is een accurate schets van onze huidige maatschappij met heerschappen als de Big-Tech-cowboys en hun AI toepassingen. Peter Thiel, Elon Musk etc. blijken groot fan van Jünger te zijn. (Maar ook Hannah Arendt, Gilles Deleuze en Peter Sloterdijk beschouwen hem als een ziener die de logica van de techniek doorzag).
    Bij Jünger staat de planeet in dienst van de technologische moderniteit, met gevolg dat de menselijke ervaring geheel ten dienste staat van de techniek. In een dergelijke wereld oefent de technische klasse de totale macht uit.
14. Joseph de Maistre: een ‘woeste absolutist’, een furieuze theocraat, een compromisloze legitimist, apostel van de monsterlijke drie-eenheid van paus, vorst en beul, beschouwde het aardse bestaan als een permanente en niets ontziende strijd om te overleven. De zwakke en onfeilbare mens is gedoemd zich te onderwerpen aan een hoge autoriteit.
    De Maistre is de man van ‘Qui est l’ennemi’ (Wie is de vijand). Voor hem waren dat de idealisten, atheïsten, materialisten, utilitaristen, liberalen, journalisten, juristen, reformisten en allerlei vreemdsoortige intellectuelen.
15. zie mijn boek: In onmin met de tijd, alles beweegt of niet (2024)
16. Economie is door en door politiek. Het gaat in de economie om wie produceert en wat er geproduceerd wordt, op welke manier en voor wie. Daar vloeien de machtsverhoudingen uit voort. Oorlogen ontstaan in situaties waarin er rivaliteit heerst op het wereldtoneel en landen onderling in toenemende mate afhankelijk van elkaar zijn.
17. De afgelopen periode zijn er tot maart 2026 wereldwijd meer dan 600 sancties afgekondigd.

C. Macht in talloze gedaanten
    ‘De macht van het systeem is tot in de haarvaten van de samenleving en het individu
    doorgedrongen’, Michel Foucault.

* Tegenover de totale macht staat de totale onmacht.
* Alleen de heersende macht gelooft in de macht.
* Over crisis en macht gesproken: bij een plots opkomende pandemie draagt de gekozen macht onmiddellijk de macht over aan virologen en hun handlangers in de farmaceutische industrie.
* Elke maatschappij kan zich slechts handhaven als mensen zich niet massaal tegen de macht keren. Als zij eenmaal in een machteloze situatie zijn beland, zijn zij niet meer in staat de mechanismen van het systeem te doorgronden. Uit pure wanhoop grijpt de mens naar het oeroude idee: ik moet en zal overleven.
* Macht corrumpeert, absolute macht corrumpeert absoluut.
* 'Macht boven beleid', dat is wat mensen willen, zei Trump tijdens een verkiezingsbijeenkomst.
* Mensen met geld grijpen naar de macht om hun bezit verder te vergroten, mensen met weinig of geen geld zullen dan ook nooit de macht kunnen veroveren.
* Een trans-Atlantisch aforisme: ‘Les malheurs du dollar’ (Benjamin Péret) wat, zoals we allen weten, tegengesteld is aan ‘Avida Dollars’ Bretons karakterisering van de geldwolf Salvador Dali.
* Alleen vanwege een naderende, toekomstige dreiging ontstaat het verlangen naar macht want de macht, zo wordt gedacht, is het aangewezen middel de toekomst veilig te stellen. Er zit, zoals gewoonlijk, een adder onder het gras. Het streven naar macht houdt tevens in dat macht almaar toeneemt en vaak geen grenzen kent, dat schijnt een onvermijdelijkheid te zijn.
* Macht wil meer macht, net zoals elk geweld tot meer geweld leidt.
* Als je echt iemand wil leren kennen, moet je hem alle macht geven. Dan toont hij pas zijn ware gezicht.
* Wie een bepaalde machtspositie bereikt, raakt in een roes. Dan slaat de hoogmoed (hubris) toe.
* Machthebbers slaan vaak een hoge toon aan en dat doen ze omdat ze niets zinnig te zeggen hebben.
* Sommige autocraten menen dat er een goddelijke basis is voor het uitoefenen van macht.
* De intellectueel heeft zich veel te lang de wetten laten voorschrijven van de macht, hij is tot nu toe niet in staat geweest die te ondergraven. Zo plaatsen Timothy Snyder en Anne Applebaum steevast de westerse democratieën tegenover de totalitaire of autoritaire vijanden, verder dan dit inzicht komen zij niet.
* De ergste vorm van verslaving is verslaving aan het middel macht.
* De staat verkrijgt een machtsmonopolie als het geweld van wie dan ook doorgedrongen is in de fundamenten van het systeem.
* Wie heeft eigenlijk de macht, de politiek of het ambtenarenapparaat? Bezitten de ploeterende ambtenaren die, of is die toch in handen van het grootkapitaal? Ter illustratie: in Duitsland ligt het aantal staatsdienaren op 5,3 miljoen tewerkgestelden van wie 1,7 miljoen de functie van ambtenaar uitoefent, in Frankrijk staan 5,6 miljoen mensen op de loonlijst van de Republiek. Wat de aantallen betreft zouden zij een omwenteling kunnen bewerkstelligen. Maar dat gebeurt niet, en zal ook nooit gebeuren.
* Tegenover de thermodynamica van de macht - de mens volgt de wetten van de thermodynamica van de macht - staat de thermodynamica van het Niets, wie zich terugtrekt, afziet van de macht, zich verzet, begeeft zich in het Niets, naar Byung–Chul Han.

    1. Massa en macht
    'Voor de massamens bevinden cultuur en geschiedenis zich aan de gene zijde van de tijd'.

* In hoeverre is José Ortega y Gassets boek over de massamens nog actueel? De ronduit pessimistische Ortega schreef in zijn De opstand van de horden uitvoerig over zaken als populisme, fascisme, geweld en het verspreiden van haat, onderwerpen die nu weer actueel zijn. Zijns inziens heeft de massamens geen enkel vertrouwen meer in de autoriteit. Om zijn frustraties te uiten zou hij het liefst in opstand komen, maar of hij dat doet is een vraag die onbeantwoord blijft.
    De massamens vertrouwt alleen zijn eigen opinie, die hij, als de mogelijkheid zich aandient, publiekelijk zou willen maken. Verder is hij gemakzuchtig. Hij wil zeker niet lastig gevallen worden met verhalen over idealen of over ingewikkelde vragen over heden en verleden. De massamens heeft resoluut afstand genomen van het idealisme, hij is een materialistisch wezen geworden.
* Volgens Noreena Hertz is de massamens een eenzame mens, zie De eenzame eeuw, 2020. Zij stelt dat er in de maatschappij een ziekmakend proces van atomisering (van het individu) heeft plaatsgevonden. Voor haar geldt: dat de eenzaamheid van de mens de voornaamste reden is, dat de mens zich in de armen heeft geworpen van extreemrechts.
* Massa en macht is identiek (een en hetzelfde). Het individu is voor de macht non-existent, het is slechts een nummer. Niemand hoeft na te denken, dat wordt immers al voor hem gedaan. ‘Al wat jullie zijn, zijn jullie door mij, al wat ik ben, ben ik door jullie’, riep de Führer tijdens een massabijeenkomst.
* 'Het ideale subject van de totalitaire heerschappij is niet de overtuigde nazi of de toegewijde communist, maar iemand voor wie het onderscheid tussen feit en fictie...niet langer bestaat' (Hannah Arendt, The Origins of Totalitarianism).
* Je kunt van een totalitaire macht spreken, als het individu deel uitmaakt van de totaliteit van de massa, het individu is als het ware 'versmolten' met de totalitaire massa. Anders gezegd, de enkeling is opgelost in de totaliteit.
* 'De mensen zijn uit hun traditionele sociale en religieuze kaders gehaald en in handen gevallen van totalitaire (ver)leiders; de natiestaat is daarna in een terreurmachine veranderd’ (Hannah Arendt).
* Totalitarisme en totaliteits-denken vernietigt het zelf en dat van anderen, het individu is om de woorden van Foucault te parafraseren: als sneeuw verdwenen voor de zon. De harde werkelijkheid is dat veel mensen geen enkel vertrouwen meer hebben in de democratie en dat is gepaard gegaan met de opkomst van autocratische en totalitaire krachten die zich zowel op nationaal als internationaal niveau manifesteren.
* Wie oh wie is de hedendaagse Leviathan: Trump, Poetin of Xi Jinping.(1)
* Iedere president is een man die de ondergang bespoedigen kan.

    2. Macht en geweld
    ‘Alle politiek is een strijd om de macht, de uiterste vorm van macht is geweld’ (C. Wright Mills).

* We worden steeds mee geconfronteerd met de desintegratie van de macht.
* Als macht en geweld één worden, heeft dat altijd de overheersing van de ene mens over de andere tot gevolg.
* Macht is geïnstitutionaliseerd geweld, geïnstitutionaliseerde macht vindt altijd plaats in de gedaante van een autoriteit.(2)
* Geweld is de uiterste vorm van macht.
* Geweld werd lang gezien als een manifestatie van het scheppend vermogen. Zo is er bij Nietzsche sprake van een verbintenis tussen geweld, leven en scheppingskracht.
* Geweld kan gerechtvaardigd zijn, maar nooit legitiem zijn, zelfs als het een middel is om morele paniek te zaaien, aldus Hannah Arendt.(3)
* Het geweld dreigt niet van de kant van het negatieve maar van het positieve. Deze tijd is arm aan negatie. Juist deze tijd wordt gekenmerkt door pathologische toestanden die voortkomen uit een teveel aan positiviteit die volgens de Franse filosoof J. Baudrillard voortkomt uit het 'gelijke' (de werking van de moderne systemen, de productie, de informatie en communicatie).
    Het is een wereld die niet openstaat voor het vreemde, het negatieve. Wie het gelijke omarmt, wordt er door verzwolgen. (Baudrillard doelt hier op het totalitarisme, op de totalitaire systemen die geen weerstand meer toestaat). Kortom, er is een teveel aan het gelijke, het identieke.
* Instituten maken gebruik van conflictmodellen op basis van dubieuze criteria zoals datapunten om het risico van het grootschalige, politieke geweld in te schatten. Tot nu toe hebben zij het nooit bij het rechte eind gehad.
* In de afgelopen vijfhonderd jaar eindigden meer dan 80% van de (strategische) conflicten tussen de grootmachten in grootschalig geweld. Dat gevaar is des te groter als landen in de zgn. veiligheidsmodus zitten die gevoed wordt door een groot wantrouwen in de op dat moment verklaarde vijand.
* Er circuleren meer dan een miljard vuurwapens onder de wereldbevolking waarvan 85% onder de burgers (in de VS alleen al 393 miljoen). Er vindt waarlijk een proces van democratisering van het geweld plaats.

    3. Machtsmachines aan de macht
    Machtspolitiek en het spektakel van de macht

* Machtspolitiek is een rookgordijn voor de spektakelpolitiek, voor het spektakel van de macht.
* De machthebber laat geen leegte toe, omdat hij ernaar streeft zijn macht maximaal uit te breiden. Met andere woorden de machthebber streeft een maximale uitbreiding van zichzelf na door de ander aan zich te binden en die vervolgens te onderwerpen. Daardoor wordt zijn ruimte niet door de ander ingenomen of begrensd.
* We leven niet meer in een disciplineringsmaatschappij die wordt beheerst door bevelen en gehoorzaamheid (met uitzondering van het archaïsche fenomeen oorlog). Het disciplinaire karakter dat nog verbonden was met het industrieel kapitalisme heeft nu een machinale vorm aangenomen. De disciplinaire macht is het lichaam binnengedrongen en heeft de massa omgevormd tot een machine. Zij vraagt om lichamen die onderworpen, geperfectioneerd en gebruikt kunnen worden. De mens is een werktuig geworden.
    In de disciplineringsmaatschappij van weleer waren meester en de slaaf nog duidelijk van elkaar te onderscheiden. Slaaf betekende dat hij of zij afhankelijk was van de meester.
* Na de disciplinering- of commandosamenleving van Foucault (gevangenissen, kazernes, hospitalen, fabrieken) leven we nu in een prestatiesamenleving waar prestatie als een positief iets wordt gezien. (Een commandosamenleving is een maatschappij die gekenmerkt wordt door negativiteit, die beheerst wordt door het nee, die bepaald wordt door de negatie van het verbod, het niet-mogen, m.a.w. in deze maatschappij is er sprake van dwang. De prestatiesamenleving daarentegen ruimt steeds meer negativiteit op. Want de negativiteit is in de samenleving van het onbegrensd kunnen een sta-in-de-weg). (zie over de prestatiemaatschappij verderop in de Aforismen)

    4. Macht en de rest van de wereld
* Wat is het verschil tussen het westen en de rest: het westen wordt geregeerd door een politieke en economische macht die willekeurig is, de rest door een willekeurige macht.
* Tot op de dag van vandaag worden in bepaalde regio’s gemeenschappen bij elkaar gehouden door tribale sentimenten, religies of andere doctrines en niet te vergeten door macht en geweld.
* In bepaalde gebieden, zoals in het Midden-Oosten, kunnen stammen een quasi-politieke structuur aannemen. De stammen worden daar bijeengehouden, met elkaar verbonden door zowel de al overledenen als de levenden van de stam. Anders gezegd, door familiaire verbanden uit heden en verleden.
* De harmonie van de stammen wordt vaak verstoord door rivaliteit tussen families aangaande het uitoefenen van macht en hun verschillen in geloofsovertuigingen.

    5. Macht en het netwerk
    De elite en de netwerkmaatschappij
* De toenemende connectiviteit werkt tegenwoordig het isolement van het individu in de hand. In het wereldwijde netwerk zijn gewone mensen niet echt met elkaar verbonden. In tegenstelling tot deze disconnectieve situatie bestaat er wel een heimelijk netwerk bestaande uit politici, CEO’s van techbedrijven en financiële instellingen. Zij kennen elkaar al jaren uit het informele circuit dat als een min of meer clandestien genootschap opereert met zijn nauwe banden, rites, mores en geheime codes.
* Deze situatie heeft geleid tot een gesloten markt van macht en invloed die zich geheel buiten het zicht van de democratie afspeelt. Zo sturen leden van een dergelijk genootschap met hun omvangrijke donaties de verkiezingen aan. Daarnaast wordt er flink gelobbyd in de hoogste kringen ten faveure van hun netwerk.
* De (digitale) platforms waarop zij actief zijn, beïnvloeden met hun informatie en hun gestuurde algoritmen in sterke mate het publiek en de media. Al met al zijn het systematische methoden met het doel de massa te controleren en te manipuleren.
* We mogen zonder meer de conclusie trekken dat sinds enige tijd de macht van de oude instituties verschoven is naar netwerken die niemand heeft gekozen. Het oude machtssysteem is uitgehold en vervangen door een onzichtbare, oncontroleerbare, ondemocratische macht.

   Voetnoten C
1. Trump heeft in zijn strijd om de wereldmacht in de buitengewesten een leger van 170.000 tot 190.000 militairen ter beschikking dat gestationeerd is op tussen de 750 en 850 bases die verspreid zijn over de hele wereld (Latijns Amerika, Caraïbisch gebied, Europa, Midden–Oosten, Afrika, Oost-Azië o.a. Japan, Korea en Australië). Rusland moet het met minder doen, namelijk 10 tot 20 die we voornamelijk aantreffen in de voormalige Sovjetstaten (Belarus, Kazachstan, Kirgizië etc.).
    Wat dit betreft mogen we de kernwapens niet vergeten die in veel landen zoals o.a. in Nederland en Duitsland zijn opgeslagen.
    Jaarlijks investeert de VS 7,3 miljard dollar in ‘de verdediging’ van het miezerige eiland Guam.
2. Wat is rechtmatig en onrechtmatig geweld? Wat is het verschil tussen individueel geweld en institutioneel ofwel staatsgeweld? De huidige (Europese) wetgeving heeft een maxime waarin de volgende zinsnede staat: Er is sprake van individueel geweld als natuurlijke doeleinden van individuele personen bij gebruik van veel of weinig geweld botst met de wettelijke doeleinden.
    Om kort te gaan dat wordt dan als een gevaar gezien van de rechtsorde, sterker nog, zo wordt nadrukkelijk gesteld, dat ondermijnt zelfs de rechtsorde. Uitzondering hierop is het recht op noodweer. Maar dat geldt uiteraard niet voor het uitoefenen van geweld waarop de staat het monopolie bezit.
3. Het optimisme van Hannah Arendt. In een van haar werken introduceert Hannah Arendt het begrip nataliteit. Zij geeft de volgende toelichting: het feit dat wij geboren zijn, betekent menselijkerwijs dat we ter wereld zijn gekomen in een bestaande samenleving van de al eerder geboren mensen en dat wij die wereld zullen nalaten aan de generaties na ons. Kortom, elk individu dat ter wereld komt heeft een nieuw begin.

D. Wolven aan de macht
* Met kracht meer macht.
* De aloude zegswijze: ‘Qui nescit disimulare, nescit regnare’ (wie niet kan veinzen, kan niet heersen) blijft actueel.
* De ideale machthebber is volgens Machiavelli half vos en half leeuw. Ik zou zeggen, hij is een wolf in schaapskleren.
* Sinds het uur van de wolven is geslagen is het evenwicht in de wereld totaal uit het lood geslagen (zie Thomas Hobbes' eerder geciteerde uitspraak).
* Ging de oude wereld nog uit van allerlei veiligheidsmechanismen, zoals respect voor onafhankelijkheid, mensenrechten, rechten van minderheden, in het huidige tijdperk van de wolven hebben die totaal geen waarde meer (naar Giuliano da Empoli). Jazeker, we hebben een nieuwe mijlpaal bereikt.
* In dit tijdperk zijn het niet meer de leiders van de oude periferie die op onze leiders proberen te lijken, maar beginnen alle leiders te lijken op die bloeddorstige machthebbers uit het verre verleden.

E. Woede, een legitieme uitlaadklep
* Woede is het vermogen om een toestand te doorbreken om een nieuwe toestand te beginnen. Woede is een uitzonderingstoestand. Woede is een totale ontkenning.
* Volgens Foucault is er geen waarheid zonder woede. Woede is een van de sleutels om onze wereld te begrijpen. Woede, voegt hij er glimlachend aan toe, is in alle opzichten hét belangrijkste wetenschappelijke instrument dat de mens ooit heeft uitgevonden.
* Alleen als je woedend bent, ga je de maatschappelijke structuur begrijpen.
* Is woede een gevoel? Is populisme ook een gevoel, vraag ik mij af? (zie mijn eerder gemaakte opmerking over woede).
* Woede is een uiting, wat evenzeer geldt voor het ressentiment.
* Is woede een vorm van geweld? Nee, woede kan leiden tot een uitbarsting van geweld, zonder dat er sprake is van een vooropgezet doel. Kortom, woede is een manifestatie.

    Woede en verontwaardiging
* De jonge Marx, die in zijn Frühschriften over het pathos van de communistische kritiek schreef, en concludeerde dat: ‘Haar wezenlijk pathos de verontwaardiging is en haar wezenlijke taak de aanklacht'. We kunnen met een gerust hart stellen dat bij Marx verontwaardiging een politiek ethisch verhaal is als onderdeel van zijn morele oriëntatie op de wereld.
* Verontwaardiging is een teken van moraliteit.
* Tegenwoordig hebben verschillende maatschappelijke en politieke groepen hun morele claims opgebouwd rondom woede, voor hen is woede een cruciale politieke emotie die mensen mobiliseert. Zij hebben de woede aan morele claims gekoppeld om hun handelen legitimiteit te verschaffen.(1)
* In de jaren negentig werd die claim al door de aanvankelijke vriend van Trump, Steve Bannon gepromoot. Bij hem dient de woede onder het volk over de effecten van de globalisering een doel en dat is het uitlokken van een populistische opstand. Hij had in die jaren geconstateerd dat de arbeidersklasse met lede ogen moest toezien hoe de stabiliteit van werk en inkomen afnam.
* Ook de middenklasse uitte zich woedend, vanwege het feit dat de maatschappelijke en economische veranderingen, als gevolg van de overheersende rol van het neoliberalisme, een steeds grotere tol van hen eisten.
* Zoals ik eerder heb geschreven heeft het neoliberale systeem een handvol winnaars opgeleverd en een massa verliezers. Daardoor is er onder de verliezers een woedend ressentiment ontstaan dat gaandeweg in toenemende mate gericht is op de elite. Parallel daaraan is er een grotere afgunst ontstaan onder middenklasse die tot haar schrik een afname zag van de meest lucratieve banen aan de top. Dat de nieuwe vorm van kapitalisme alleen ten gunste werkt van een steeds kleiner wordende groep, werd steeds duidelijker zichtbaar.
* Woede heeft zich steeds meer kunnen verspreiden, woede is legitiem geworden. Hoe groter de polariteit hoe groter de kans is dat de woede zich richt op de tegenpartij, en hoe meer die op de persoon gespeeld gaat worden.
* Woede, die ‘verweven’ is met een bepaalde politieke richting nestelt zich in de bestaande discours. In meerdere opzichten wordt die algemeen en schept, zoals dagelijks aantoonbaar is, een wanordelijk klimaat.

   Voetnoot E
1. Dat geweld uit woede voortkomt is een gemeenplaats, woede kan irrationeel zijn, maar dat geldt voor alle uitingen van de mens. Ook is woede niet zomaar een automatische reactie op ellende en lijden, zo ontsteek je niet direct in woede over aardbevingen of een ongeneeslijke ziekte, ook niet over sociale omstandigheden die onveranderlijk zijn. Er is alleen sprake van woede als er een vermoeden bestaat dat de omstandigheden veranderd kunnen worden, aldus Hannah Arendt.

F. De mensenrechten op de schop
* We leven in een tijd waarin machthebbers gedreven door machtslust en geweldsdrift op grote schaal mensenrechten schenden. Deze moeizaam verworven rechten zijn rücksichtlos gedumpt op de mestvaalt van de geschiedenis.
* Over mensenrechten en menseneters: In de beschaafde wereld is de satiricus de figuur die de menseneter heeft gerecipieerd. Zo oppert Jonathan Swift in A modest proposal dat kinderen uit minder bedeelde volksklassen ten nutte gemaakt kunnen worden, d.w.z. opgegeten kunnen worden door de rijken.
    En wat te denken van Léon Bloy’s voorstel om huisbazen tegenover insolvente huurders het recht te geven 'hun eigen vlees te gelde te maken'. Met dergelijke instructies hebben de grote satirici van de humaniteit hun medemensen de les gelezen. Humaniteit, beschaving en vrijheid zijn kennelijk dusdanig kostbaar, dat het met vlees en bloed moet worden betaald.
* Mensenrechten zijn het breekbare speelgoed van volwassenen dat ze het liefst willen vertrappen, maar ook weer niet willen dat die hen wordt ontnomen.
* De verklaring van de rechten van de mens is geschreven op wc-papier.
* Op het gebied van de mensenrechten heeft Trump tot nu toe (januari 2026) twaalf keer de regels en afspraken overtreden.
* Het vuur van de Verlichting is onder luide toejuichingen van het publiek en de machthebbers geblust. Wat er nog van over is, is een hoopje as van de op schrift gestelde verklaringen van de rechten van mens en het internationaal recht.(1)
* Er zijn tegenwoordig meer plichten dan rechten.
* Het humanitaire oorlogsrecht is een contradictio in terminus.
* Heel veel oorlogen (Kosovo, Irak, Libanon, Syrië, Gaza. Iran) worden gevoerd zonder consensus van de VN-Veiligheidsraad.
* Vernietigend is de gerechtigheid die destructief paal en perk stelt aan de toenemende dubbelzinnigheden van het recht.
* Gaandeweg heeft het strijdtoneel van de politieke arena zich verplaatst naar de economie. Wat op economisch gebied de concurrentie is, is op het politieke vlak de strijd tussen de machten (wetgevende, uitvoerende, en de rechterlijke macht). Vaak zijn we vergeten dat de scheiding der machten ook geldt voor de relatie die er bestaat tussen het openbare leven en de privésfeer.(2)
    En om die juist te beschermen zijn mensenrechten en menselijke waardigheid in het leven geroepen om de grenzen van de macht te bewaken. (Universele Verklaring van de Rechten van de Mens: Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren.
    De vraag in dezen is: wie kent die waardigheid toe, wie bepaalt die waardigheid, is dat de maatschappij of zijn wij dat? Wie is eigenlijk die maatschappij? Omdat er nooit een duidelijk antwoord wordt gegeven, is de menselijke waardigheid een contingent begrip (wat er even zo goed niet zou kunnen zijn of wat aan het toeval wordt overgelaten).

   Voetnoot F: Het internationale recht
1. Het geweldsverbod is de hoeksteen van de internationale rechtsorde. Elke militaire interventie om het zelfbeschikkingsrecht van een land met voeten te treden of een regime ten val te brengen met welk argument dan ook is in strijd met het internationale recht. Het internationaal recht is bedoeld om de machtelozen en onderdrukten te beschermen. Toch blijkt elke weer dat de inbreuk op de soevereiniteit van een land altijd tot chaos leidt (Irak, Afghanistan, Syrië, nu Iran en Libanon etc.).
    In de wereld van Trump, Netanyahu, Poetin is er een geen plek voor het internationaal recht. Het is een wereld waar geen waarde wordt toegekend aan een mensenleven, aan de vrijheid, het zelfbeschikkingsrecht en welk belang van een land dan ook. De zojuist door Trump opgerichte Vredesraad, waar hij het vetorecht heeft, is een grove belediging van het internationaal recht.
2. In nogal wat landen worden er zonder het parlement te raadplegen meerdere decreten en noodmaatregelen afgekondigd, ook wordt daar de scheiding tussen het Openbaar Ministerie en de rechterlijke macht uitgewist.

G. De discontinue geschiedenis
* Augustinus zag de naderde ondergang van het Romeinse rijk als het einde van de geschiedenis.
* Geschiedenis is geen ononderbroken proces, vooruitgang is geen onvermijdelijkheid, als dat zo zou zijn dan zouden geweld in de vorm van oorlog en revolutie de enige onderbrekingen zijn, zoals wij allemaal weten zijn er meer.
* Geschiedenis is niets anders dan een opeenstapeling van gebeurtenissen. Wat een gebeurtenis inhoudt en betekent, welke gevolgen een gebeurtenis heeft daar wordt in de media niet over gerept, dat gaat de pet van de kortzichtigen te boven.
* Gebeurtenissen zijn per definitie verschijnselen die gangbare processen en procedures onderbreken.
* De tijd is discontinue, de geschiedenis verloopt langs breuklijnen. Breuken ontstaan als er iets 'inbreekt' in de geschiedenis (Friedrich Schelling).
* Geschiedenis is niet lineair maar non-lineair, geschiedenis is een opeenhoping van onvoorstelbare ontwikkelingen, conflicten en gebeurtenissen, zij bestaat uit breuklijnen en kantelpunten.
* Nu staan we opnieuw op een breuklijn en/of kantelpunt in de geschiedenis, we leven immers in een tijdvak van een op meerdere fronten toenemende escalatie, die op een gegeven moment hoe dan ook tot uitbarsting komt.
* Onze geschiedenis wordt met de dag onheilspellender. Telkens als we denken dat we er grip op hebben, krijgt zij weer een ander gezicht, met gevolg dat wij nog meer onthutst en vervreemd raken.
* Een voorval in de geschiedenis doet zich twee keer voor, eerst als spectaculaire actie, daarna als een 'onvoorziene' chaos (zie de talloze interventies in o.a. Irak, Venezuela, Iran, Libanon etc.).(1)
* De geschiedenis heeft ons géén enkele reden gegeven om ook maar een spatje vertrouwen te hebben in het autoritaire bewind van machthebbers, naar Noam Chomsky.
* We hebben geschiedschrijving nodig maar we hebben haar anders nodig dan de verwende leegloper die zich ophoudt in de tuin van het weten (Nietzsche, Vom Nutzen und Nachteil).
* Wij dwalen rond in het doolhof van de geschiedenis.
* De mens staat op het punt uit de geschiedenis te verdwijnen.
* Geschiedenis is een nachtmerrie waaruit ik wil ontwaken (uitspaak Stephen Dedalus, hoofdfiguur in James Joyce’s Ulyssus).
* Wie bepaalt de geschiedenis? Dat zal bijvoorbeeld een machthebber of wie dan ook zijn die gebeurtenissen, die hij kort van te voren of helemaal niet zal aankondigen, vervolgens zelf in gang of in scene zet, vrij naar Kant). Zie de recente actie van Trump in Venezuela en Iran.
* Eigenlijk zouden we ons moeten laten leiden door de niet aan tijd gebonden kracht van historische verbeeldingsvormen.
* Het anachronistische kairosbegrip - 'kairos' verwijst in het Oudgrieks naar een belangrijke gebeurtenis die precies op het juiste ogenblik plaatsvindt - confronteert ons dag in dag uit met de vaak ondoorgrondelijke politieke discours. Juist de kairos biedt ons via voorbeelden uit het verleden, verrassend nieuwe perspectieven.
* Bij de Franse filosoof Roland Barthes is het de verstoring van het tijdsregime, dat wil zeggen de inbreuk die zich op het juiste moment voordoet om het voortdenderend systeem een halt toe te roepen. Voor hem is de niet aan een tijd gebonden kairos iets uit het verleden dat ons nog weet te raken, zij is in staat de bestaande discours te ontregelen.
* De geëngageerde Franse dichter René Char biedt nog een ander perspectief: 'Juist in het niemandsland tussen het onmogelijke verleden en het onmogelijke heden ligt het braakliggend land waar we onze "legitieme vreemdheid" verder kunnen ontwikkelen'.
* Het is afgelopen met het interpreteren van de geschiedenis omdat de geschiedenis het subjectieve zoeken naar oriënterende, zingevende mogelijkheden inmiddels heeft afgedankt.
* De angst voor het leven drijft de mens uit het centrum van de geschiedenis (Friedrich Schelling).
* Angst berust op negativiteit, het is een gevoel van ontkenning, van een negatie van de positief ingestelde samenleving. En was het niet Hegel die stelde dat de negatie het bestaan, het leven in beweging houdt

    Het onuitroeibare pessimisme
* Op het bekende schilderij van Paul Klee Angelus Novus staat een engel afgebeeld die op het punt staat zich te verwijderen van iets waarnaar hij staart. Zijn ogen zijn opengesperd, zijn mond staat open en zijn vleugels zijn uitgespreid. Zo moet de engel van de geschiedenis eruit hebben gezien. Hij heeft zijn gezicht op het verleden gericht. Wat voor ons een aaneenschakeling van gebeurtenissen is, ziet hij als een grote ramp die een onafzienbare puinhoop heeft achtergelaten.
* Ooit was er een begin, nu is er een begin van het einde.

   Voetnoot G: De almachtige chaos
    Chaos is het doel, het creëren van chaos is een strategie
1. ‘Chaos is de norm in het Witte huis’ (Michael Wolff, Fire and Fury, inside the Trump White House. Onder regentschap van Trump is chaos troef. Vanuit het golfresort Mar-a-Lago wordt er dagelijks een portie chaos over de VS en de rest van de wereld uitgestrooid. Voor Trump is chaos een politiek instrument dat hij net als zijn onvoorspelbaar, chaotisch gedrag als een wapen ziet om de wereld te ontregelen. Dat heeft bijvoorbeeld na afloop van zijn eerste termijn geleid tot de bestorming van het Capitool enkel met het oogmerk Trump aan de macht te houden.
    Die houding en dat gedrag is niet veel veranderd. Het eerste jaar van zijn tweede termijn werd in de meer progressieve media uitgeroepen tot het jaar waarin anarchie en chaos een overheersende factor was van zijn beleid.
    Niet alleen in Trumps denken heerst de chaos, maar ook in de werkelijkheid probeert hij maximum aan chaos te creëren. Er is geen peil op zijn impulsieve reacties te trekken, laat staan dat er een geopolitieke logica aan ten grondslag ligt. Wie is voor hem de vijand? Is dat China, het Midden-Oosten (Israël uitgezonderd), Rusland, Oekraïne, Canada, de Europese Unie of in zijn eigen land, naast de democraten en de woke-beweging, alles wat links, vrijzinnig, afwijkend is. Je krijgt de indruk dat iedereen, die hem onwelgevallig is, de grote vijand is. De diagnose is duidelijk: Trump lijdt aan een ernstige vorm van monomanie.
    Toch is niet alle instabiliteit in de wereld op zijn conto te schrijven. Het is vooral het politieke en economische systeem, waar we met allen in verzeild zijn geraakt, dat een verwoestende uitwerking heeft.

H. Vrijheid onder druk
    'Vrijheid is er niet alleen voor eenzame, kritische mensen'.

* Wat is vrijheid, vrijheid betekent bevrijding van dwang en alle beperkingen, en dat geldt ook voor de 'beperkingen' die dwingend worden opgelegd om een samenleving, beschaving, cultuur te laten voortbestaan of te redden.
* Er bestaat een grote angst voor vrijheid. Zo bestaat er bijvoorbeeld voor sommigen een grotere angst om voor racist uitgemaakt te worden, dan voor terrorist.
* ‘De mens verlangt naar vrijheid, maar hij heeft ook een instinctieve drang tot onderwerping’ (Erich Fromm).
* Volgens Schelling en ook Schopenhauer is het spel van grond en afgrond (dat angst veroorzaakt) alleen in het menselijke vrijheidsbewustzijn actief. Wie de vrijheid heeft geproefd is in staat die vrijheid te ervaren en die verder te verspreiden (bij beide filosofen staat het bewustzijn nog open voor de wereld).
* Bij Rousseau slaat de vrijheid van de enkeling om in een angst voor de vrijheid. Het is allemaal de schuld van de kwaadaardige buitenwereld dat die zo 'onbetrouwbaar' is geworden. Vrijheid wordt dan een vrijheid die alleen binnen de geest nog bestaat.
* In de strijd openbaart het drama van de vrijheid zich die plaatsvindt op het schouwtoneel van de polariteit van het hele wereldproces.
* Vrijheid kent geen grenzen, daarom vrijheid en recht voor allen.
* Wat is nu in politiek opzicht positieve - en wat is negatieve vrijheid ? De positieve vrijheid houdt in, dat de vrijheid pas verwezenlijkt kan worden na het veroveren van de (staats)macht (anarchisme). De negatieve vrijheid daarentegen wil de staatsmacht alleen maar indammen (zoals het liberalisme aanvankelijk nog voorstond).
* In bepaalde rechtse kringen betekent negatieve vrijheid afwezigheid van dwang en belemmeringen van buitenaf waardoor het individu zich maximaal kan ontplooien.
* Staan vrijheids- en gelijkheidsbeginselen niet op gespannen voet met elkaar?
* De theoretici van de onmiddellijke vrijheid zijn Stirner en Bakoenin, die op hun beurt door Marx en Engels ten stelligste worden bekritiseerd. Pas na een revolutie op termijn kan volgens laatstgenoemde heren de vrijheid verwezenlijkt worden.
* Sinds Bakoenin heeft er in Europa geen radicaal vrijheidsbegrip meer bestaan (Walter Benjamin).
* De surrealisten hebben er maar één, zij zijn de eersten die afgerekend hebben met het liberaal-humanistisch verkalkte vrijheidsideaal, dat op deze aarde alleen met duizenden offers kan worden verworven.
    Zij (de surrealisten) zijn er niet in geslaagd hun ervaring van vrijheid te verbinden met de revolutionaire ervaring van vrijheid. Anders gezegd, het is hun niet gelukt de revolte te verbinden met de revolutie. Zoals wij wellicht weten en hebben ervaren, is de roes van de revolutie een volstrekt andere dan de persoonlijke roes. Kennelijk is dat bij de surrealisten niet goed doorgedrongen, want bij hen loopt de wekker elke 60 seconden af.
* Tegenwoordig heerst de IK-vrijheid. Alle ruimte voor de ikken, de rest kan stikken.
* De vrijheid van meningsuiting is absoluut of ze is niet.
* Een seculiere maatschappij is een strikte voorwaarde voor vrijheid van meningsuiting.
* Vrijheid en mensenrechten zijn volledig ondergeschikt gemaakt aan strenge economische wetten.
* Vrijheid is versmald tot bezit, er bestaat tegenwoordig een ongebreidelde vrijheid van eigendom.
* De concentratie van de vele voorrechten in de samenleving is in handen gekomen van een steeds kleinere groep.
* In de huidige technische-wetenschappelijke werkelijkheid wordt de speelruimte van de vrijheid steeds kleiner, die wordt door de omstandigheden verder uitgehold, zo niet openlijk ontkend.
* De basisvoorwaarden van de Verlichting worden met voeten getreden, erger nog zij worden ontkend.
* De Verlichting kan gezien worden als de laatste oprisping van de geest. Nog geen halve eeuw later ontstaat er in Duitsland een sterke revival van het materialisme veroorzaakt door het ongekende succes van de (natuur)wetenschappen.
* Vanaf de 19de eeuw werden individuen aangespoord lid te worden van de toen net ontstane naties. Na enthousiast te hebben ingestemd met dit nieuwe fenomeen kregen zij de lotgevallen en talloze mislukkingen van volk, land en cultuur er gratis bij.
* Lopen tegenwoordig alle wegen dood? Geldt dat ook voor de weg die is ingeslagen naar fundamentalisme, neofascisme, God, de natie en het eigen volk eerst?
* Wanneer worden onderdrukten onderdrukkers?

    Vrijheid van meningsuiting, een overdenking
    In The Decline and Fall of the Roman Empire (1776-1778) schrijft Edward Gibbon: 'Als de
    moslims de slag van Poitiers hadden gewonnen, dan zou de Arabische vloot zonder slag of
    stoot de Theems op hebben kunnen varen. En op de Universiteit van Oxford zou de Koran
    gedoceerd worden en de waarheid en de heiligheid van de opstanding van Mohammed zou
    onomstotelijk vaststaan'.

Vrijheid van meningsuiting heeft de functie meningsverschillen uit te lokken. Deze vrijheid dient inderdaad een hoger doel en dat doet ze als ze een toestand van onrust opwekt, als ze onvrede oproept met de bestaande omstandigheden of als ze bij mensen woede opwekt.
    Een geuite mening is vaak provocatief en uitdagend, zij kan raken aan de bestaande vooroordelen en gevestigde meningen. En een diep verontrustende uitwerking hebben als zij aandringt op aanvaarding van een idee. (Uitspraak van het Hooggerechtshof van de Verenigde Staten, in 1963).
    In Nederland is de vrijheid van meningsuiting begrensd. In art. 137c en d Sr ligt de grens bij het aanzetten tot haat of geweld of discriminatie’ op grond van:
    1. ras,
    2. hetero-of homoseksuele gerichtheid,
    3. lichamelijke psychische of fysieke of verstandelijke handicap,
    4. godsdienst of levensovertuiging (humanisme, atheïsme).
    De volgend kanttekening is hier op zijn plaats. Haat of belediging van groepen is afhankelijk van de context en die verschilt per land en cultuur. Zo bestaat in Frankrijk de laïcité, de strikte scheiding tussen kerk en staat. En dat houdt in dat de Franse rechtsorde vrijheid van onderzoek, vrijheid van discussie en vrijheid van expressie accepteert. Kritiek op politieke ideologieën zoals socialisme, anarchisme, liberalisme is mogelijk. In Nederland is dat ook het geval maar hier is een kritiek op islamisme, judaïsme (jodendom) en christendom weer niet toegestaan, terwijl in Frankrijk een kritiek op de drie genoemde godsdiensten gezien de laïcité wél kan.
    Verder wordt er door de Nederlandse rechter geen onderscheid aangebracht tussen gelovigen en geloof met als argument dat men de gelovige kwetst of discrimineert als men kritiek uitoefent op het geloof. Dat suggereert of de gelovige niet in staat is voor zichzelf op te komen (ligt dat aan de gelovige of aan de erkenning dat het geloof een wankele basis heeft). En verder is de vraag of je nu wel of niet kritiek mag uitoefenen op de islam, voor wat betreft het jodendom en het christendom is dat duidelijk.
    Met de val van praktisch alle politieke ideologieën is de quasi-progressieve elite op zoek gegaan naar een alternatief voor de arbeider, en die is gevonden in de vreemdeling en de vluchteling. In andere kringen is dat het modieuze verschijnsel identiteit geworden. Bij de vreemdelingadepten is de angst voor de vreemdeling: de xenofobie omgezet in een xenofilie. En bij het ooit maatschappelijk geëngageerde deel der natie is de klassenstrijd ingeruild voor de identiteitspolitiek.
    De grote verhalen zijn vervangen door de kleine verhalen. Moslim-zijn is nu het cultiveren van een groepsidentiteit (dat niet meer direct verbonden is met een godsdienst). Ja, tegenwoordig zijn identiteiten heilig. Maar zoals ik in H. De identiteitsoorlog ontbrandt heb geschreven, zijn identiteiten niet meer dan constructen, zie verder over identiteiten de genoemde paragraaf.
    Een orthodoxe gelovige mag tegenwoordig nog roepen dat homoseksualiteit een ziekte is. Waarom wordt hij, vraag ik mij af, niet voor de rechter gedaagd? En de volgende is, waarom worden vrouwen door de SGP buiten gesloten? Hoe is dat te rijmen met het gelijkheidsbeginsel? Bestaan de leden van de SGP niet uit orthodox gelovigen? Of verschuilen zij zich achter het feit dat ze een politieke partij zijn, maar die is, naar ik begrepen heb, geen leidraad voor hun handelen. Daar hebben zij namelijk de Bijbel voor. Of je bedrijft politiek of je gelooft in de Bijbel! Gezien artikel 137 zullen zij een keuze moeten maken. Of je wordt door de wet beschermd, of je bent aan de rechter overgeleverd. Wordt vervolgd.
ps. Ad 4 Onder levensovertuigingen worden humanisme en atheïsme gerangschikt. Is een kritiek uit atheïstische kringen op de godsdienst toegestaan, zoals die van de Franse filosoof Michel Onfray in Atheologie (2005) en de vele andere vrijdenkers zoals Voltaire, Diderot, Rousseau, Holbach, Sartre, de reeks is lang? Kennelijk is dit een grijze zone. Want waarom worden schrijvers, cartoonisten, columnisten met hun visie op en uitspraken over de islam gedaagd voor de rechter. Je mag gerust de conclusie trekken dat er de afgelopen jaren sprake is van een erosie van tolerantie. Dit tijdvak kent in toenemende mate censuur.

I. In het rijk van de leegte, het nihilisme
* De Niets-tijd is aangebroken, iedereen is verdwaald in het woud van de onwetendheid. Niemand weet de oplossing.
* Het Niets is een vanzelfsprekend geworden.
* Als ik afzie van elke nuancering dan zie ik het Niets, een omvangrijk Niets. We zien een systeem dat overgegaan is van het homogene naar het heterogene, dat, zoals gezegd, uit een wirwar van onderscheidende elementen bestaat.
* We zijn een tijdperk binnengetreden van het nihilisme en de spectaculaire stompzinnigheid.
* In nihilistische tijden heerst de nihilistische politiek.
* Sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw heeft het nihilisme de vorm aangenomen van een ‘allesvernietigend nihilisme'. Alle gemeenschappelijke waarden (zowel de sociale, morele als de ecologische) werden gaandeweg vernietigd ten gunste van de abstracte waarde van het geld.
    Kortom, het allesvernietigend nihilisme is het product van het financieel kapitalisme. De materiële rijkdom aan goederen werd omgezet in kwantitatieve waarden. Allemaal onder het credo: naarmate de materiële zaken worden vernietigd neemt de waarde van het geïnvesteerd geld toe (fabrieken worden ontmanteld, banen wegbezuinigd, mensen en dieren sterven als gevolg van milieurampen, aan pesticide, lucht- en bodemverontreiniging, vervuilde materialen etc.)(1)
* Bij Nietzsche verwijst het begrip nihilisme naar het afwezig zijn van een hoger metafysische beginsel dat als basis dient voor het vellen van morele oordelen en het onthullen van waarheid. In het werk van Heidegger lezen we dat door het ontbreken van een metafysische waarheid de verantwoordelijkheid van kennis en morele keuzen overgelaten wordt aan de wereld van alledag.
    Elke conceptuele activiteit is bij beiden nog gebaseerd op het ontologische nihil. Met andere woorden het nihil of Niets is nog een uitgangspunt van denken en oordelen.
* Er heerst een angst voor het Niets.
* Ik heb geen zin in zingeving.
* De niet-zin is de zin van zingeving, de niet-zin is de zin van het leven.

    1. De verloren hoop
* Naar het schijnt loopt deze wereld op zijn eind, haar wortels blijken verrot te zijn. Wat er komen gaat blijft ongewis.
* Er is een oneindige hoeveelheid hoop, maar niet voor ons soort mensen (naar Kafka).
* Via het christendom en wel in de persoon van ene Paulus is de drieslag hoop, geloof en liefde tot ons gekomen. En dat betekent dat we: geloof in mensen, hoop op verbeteringen, liefde voor elkaar moeten hebben. Maar ergens is er een kink in de kabel gekomen. Het geloof is langzaam weggeëbd, liefde is eigenliefde geworden en hoop is met de noordenzon vertrokken.
* Menige droom uit de wereld van de metafysica is vanuit het perspectief van de technische wetenschappen wreed vestoord, wat niet alleen ten koste is gegaan van de hoop, maar ook van de levendigheid van de geest.
* Alle hoop is achter de horizon van de metafysica verdwenen.(2)

    2. De wanhoop nabij
* De hoop is omgeslagen in wanhoop.
* De wanhoop is de minste van onze vergissingen.
* Wanhopig zijn betekent dat je de ernst van de huidige situatie inziet. Alleen een kritische geest begrijpt dat een levendige verbeelding en onvoorspelbare actie de enige wapens tegen de wanhoop zijn.
* Het orgasme duurt een tel, de wanhoop een leven lang. Nooit zal het orgasme een filosofische gebeurtenis worden.

    Voetnoten I
1. Geldwaardestijging of geldontwaarding is te allen tijde een geopolitiek fenomeen. Dat gold in de jaren twintig van de vorige eeuw al toen er in Duitsland sprake was van een enorme inflatie en voor alle financiële debacles en crises die zich nadien hebben gedaan.
2. De metafysica houdt zich bezig met de grondslagen van de werkelijkheid. Hoe je het ook wendt of keert zij is en blijft speculatief.

J. Het kwaad, de duivel op je hielen
    In de moderne filosofie was er geen plek voor de schaduwzijde van het modernistische ideaal: het
    onvolmaakte, het banale, het lelijke, het verval, het obscene.
    'Het kwade is een onverhoedse aanval op het goede'.

* Goethe: ‘Jede Konsequenz führt zum Teufel’.
* Hangt de geschiedenis van het kwaad nauw samen met een verraad aan de transcendentie?
* Men kan het kwaad kennen, maar er niet in geloven – want meer kwaad dan dat er al is, bestaat er niet (Franz Kafka).
* Goed en kwaad staan in een lange traditie, via Zoroaster 14de tot 12de eeuw v.Chr. - er is een god van het goede Ahura Mazda en een geest van het kwade Ahriman - is deze leer via Perzië het Midden-Oosten binnengesmokkeld. Volgens Zoroaster, Zarathoestra, zit de mens ingeklemd tussen deze twee en moet hij, om uit die tang te geraken, het goede nastreven. In de al genoemde contreien bij de Middellandse Zee werd dat vertaald in God is goed en het kwaad is de duivel, de antigod die met God wedijvert om de ziel van de mens.
    Op een gegeven moment was God het zat. Ik ga de mensheid uitroeien, zei hij op een rustdag tegen Kaïn, de zoon van Adam. En God nam een kloek besluit, hij stuurde een zondvloed naar de mensen. Alleen voor Noach en zijn gezin maakte hij een uitzondering. Hij en zijn naasten en een selectie uit het dierenrijk wisten op een reusachtige grote houten ark te overleven. God had met deze daad een bedoeling, hij wilde de mens een spiegel voorhouden zodat zij het kwaad in zichzelf zouden ontdekken.
* Voortaan is het kwaad nauw verbonden met het drama van de menselijke vrijheid.
* Enkele eeuwen na de veel besproken verrijzenis verdiepte Augustinus zich in de vrijheid van de geest en ontdekte toen de afgronden van het kwaad. We moeten, mijmerde hij, voorbereid zijn op het universele kwaad, het is even groot als de ganse wereld, voegde hij ter adstructie aan toe.
* Eerder had Epicurus al een waarschuwing de wereld ingezonden: Als God het kwaad niet wil of kan verhelpen, dan is er sprake van een zwakke God. Anders gezegd die God stelt gewoonweg niets voor.
* Veel en veel later oppert Arthur Schopenhauer dat de wereld van de wil en het kwaad congruent zijn. Zijn conclusie is dat deze wereld niet het werk kan zijn van een volmaakt goed wezen, maar eerder van een duivel (de duivel is voor hem een metafoor van alles wat slecht is.). Het is niet alleen de voorstelling maar vooral de wil op deze aardbol die het sturende principe is, de wil is om zijn woorden aan te halen: 'een primair vitaal streven en bewegen' (Die Welt als Wille und Vorstellung). Overal zien we strijd en worsteling in de natuur waarbij de een zegeviert en de ander verliest, voegt hij eraan toe.
* Bij Friedrich Wilhelm Schelling wordt het kwaad het centrale thema van zijn denken, en dat is bij hem het kwaad dat huist in God, de natuur en in de mens. Verder gaat hij ervan uit dat er in de wereld sprake is van een antinomie tussen chaos en orde. Uit de scheppende chaos is alles voortgekomen en in de chaos zal alles weer terugkeren. Dit is, zoals hij het noemt, de ‘onbegrijpelijke basis van de realiteit’.(1)
* Ook zijn er in dezelfde tijd filosofen die in het goede van de mens geloven. Zo oppert de Koningsbergse filosoof Immanuel Kant dat de mens dusdanig vrij is dat hij zelfs af kan zien van zijn eigenbelang. Om de doelloze chaos te bestrijden, ontwikkelt Kant de gedachte van de morele vrijheid. Verder oppert hij dat de religie niet langer het fundament is van de moraal.
* Zoekt Kant nog naar het absolute goede, in het voor hem ver gelegen Frankrijk omarmt De Sade het absolute kwaad, het is vooral deze adellijke Markies die zijn tijd besteedt aan een staalkaart van obscene spelletjes al of niet met de rede. Om kort te gaan: in de gedachtewereld van De Sade keert de vrijheid van geest na een zekere tijd terug in de gedaante van de absolute negatie: het zijn zou er niet moeten zijn, roept hij uit. En verder trekt hij de conclusie dat het verlangen niets anders is dan een niet te blussen verterend vuur.
    De menselijke aard komt overeen met die van het beest, die zijn leven uitgeleverd heeft aan de lust, en aan al die andere neigingen die maar denkbaar zijn op seksueel gebied. Voor De Sade is de ander het object van het genot dat alleen, zo stelt hij, mij toebehoort. Voor hem is het allemaal de schuld van de natuur die ons heeft opgezadeld met al die bizarre neigingen.
    En hij gaat nog een paar stappen verder. De orgie moet vermaatschappelijkt worden. De lichaamsopeningen en de geslachtsorganen moeten tot gemeenschappelijk bezit worden verklaard.
    Vervolgens roept hij: Vernietiging is niets anders dan verandering van vorm. En kan derhalve onmogelijk een misdaad zijn. Op het hoogtepunt van daad wil De Sade de vrijheid ontdekken. Maar alles wel beschouwd is er bij hem eerder sprake van een intens verlangen naar de dood, naar de totale vernietiging. Tot slot stelt hij dat zijn voornaamste werk Les 120 journées de Sodome niet over het kwaad handelt, maar het kwaad zelf is.
* Bij de 'poètes maudits' (Baudelaire, Rimbaud, Poe, Lautréamont) van het eind van de 19de eeuw staat de rede in dienst van de mysterieuze, heimelijke hartstocht van het kwaad. Zij, de verdoemde dichters, voeren ons in hun gedichten de duisternis, de inktzwarte nacht binnen. Bij een enkeling is dat zelfs een enkele reis naar het einde van de wereld (Joseph Conrad).
    Al met al draait het bij hen om het kwaad waarin het goede geheel afwezig is. Kortom, het zijn in feite niets anders dan hun eigen bijzondere ervaringen van de afgrond. Het is dan ook niet vreemd dat zij hun heil in het ondergrondse zoeken.
    Bij praktisch alle bovengenoemde getroebleerde geesten heeft het kwaad een esthetische dimensie. Aan het kwaad ontsnap je niet, is hun credo. Dat zij zich tot het kwaad aangetrokken voelden kwam voornamelijk voort uit het feit dat zij hun gevoelens van schuld en schaamte koste wat kost wilden onderdrukken.
* De Franse filosoof Georges Bataille maakt een onderscheid tussen het extatische (hartstochtelijke) kwaad en het vuige kwaad. Het eerstgenoemde is niet rationeel en is derhalve door geen enkele macht gelegitimeerd, het tweede dient de macht en de ideologie en wil zich in die zin nuttig maken.
    Voor wat dat laatste betreft: wie ziet niet, zo stelt hij in 1947, dat ‘het kwaad op de meest elementaire wijze beestachting in dienst is gesteld van de staatsraison: is Buchenwald niet hét voorbeeld van de uiting van dit beslissende, onbetwiste, onuitwisbare teken van het kwaad’.
* De Sade en Bataille getuigen in hun geschriften van een 'bloot' fysiek imperialisme met het aftasten van de grenzen van het geweld. Onbewust glijd je, met de duivel als gezagvoerder, de wereld van het kwaad binnen.
* Ook in het wereldje van de cineasten speelt het kwaad een niet onbelangrijke rol. Zo heeft Werner Herzog (cineast) en Klaus Kinski (acteur) in hun films (o.a. in Aquirre, der Zorn Gottes en Fitzcarraldo) de donkere schaduwzijde opgezocht. In die films tasten zij de grenzen af van de demonische, donkere waanzin. Vormen van krankzinnigheid waar Kinski in de dagelijkse wereld niet meer van verlost raakte. Zo volgde hij in een performance niet het script van de vredelievende Jezus, maar de Jezus die het vuur en het zwaard was komen brengen naar de mens. Vertwijfeld riep hij uit, ik kan niets anders meer, mijn leven staat helemaal in het teken van het kwaad.
* In Zur Genealogie der Moral van Friedrich Nietzsche is het kwaad het ressentiment van zwakkelingen en minderbedeelden, tot het goede wordt respect, altruïsme, onbaatzuchtigheid, mildheid, bescheidenheid gerekend, dergelijke deugden zouden de voorname lieden, de machtigen, de hooggeplaatsten bezitten. Het onderscheid dat hij aanbrengt is simpelweg er een tussen rangen en standen, maar dat onderscheid is slechts schijn, het is er een, zo zegt hij verder in het boek, dat door een beslagen morele bril is bekeken.
    En de moraal, zoals we weten, is een afschuwwekkend woord voor Nietzsche. Hij keert de waardering dan ook om. Wat vroeger het goede was, verschijnt nu als het kwade. En wat voorheen het slechte was, is nu het goede.
* Sinds de opkomst van Hitler, die een aantal helse fantasieën in daden heeft omgezet, hebben Nietzsches opvattingen hun onschuld verloren. Nietzsche blijkt voor velen een afgrond te zijn.
* Niet alleen werd er in de 19de eeuw in meerdere opzichten met het moralistisch universum gebroken, ook in een andere wereld van de sterk opkomende biologische en naturalistische wetenschappen vond er een ongekende 'verruwing' van het denken plaats.
* De wetten van de natuur zijn wreed, zei Hitler. Zelfbehoud en de wet van de sterksten zijn in een heftige strijd verwikkeld om het bestaan.
* Al in de Eerste Wereldoorlog ziet Hitler de mensenwereld vanuit het perspectief van de biologie en het naturalisme, net zoals het militarisme dat doet. In de biologische wereld van het leven gelden zijns inziens andere deugden dan de morele. En wat de natuur betreft die is voor hem simpelweg voorbij goed en kwaad.
* Een ongekende golf van pessimisme waart er vanaf het begin van de 20ste eeuw door Europa. Als de geciviliseerde onderdrukking van de kwade begeerten ophoudt, blijkt dat mensen daden begaan die getuigen van een wreedheid, kwaadaardigheid, verraderlijkheid en barbaarsheid die je gezien het culturele niveau niet voor mogelijk had gehouden, aldus de analyticus Sigmund Freud.
* Hitler was een demonisch figuur. Er ging een ongelooflijke kracht van hem uit. De massa voelde zich op een buitenaardse wijze tot hem aangetrokken.
* Hitler betekende een breuk in de geschiedenis. Auschwitz is een moorddadige, uit barbaarse krachten bestaande negatieve oorsprongsmythe, die in de menselijke beschaving een sluimerend bestaan leidt. Alle duivelse krachten zijn toen aan het licht getreden. Sinds Auschwitz is de mens door het nihilisme getekend.
* De instellingen en organisaties van de massamoord functioneerden als een industrie die nauw verbonden was met het militair industrieel complex. Er was sprake van een vergaande industriële-, administratieve bedrijfsmatigheid van moord en doodslag.
* Er vond een mechanisering van het geweld plaats. Wraak, exces, en roes waren de slogans die gespijkerd waren op de barakken van de kampen, zie meer hierover La violence et le sacré van René Girard.
* De misdaden onder het nationaalsocialisme werden genationaliseerd. De criminelen werden uit de gevangenissen gehaald en ingezet in dienst van de staat. Voortaan werd de uitroeiing van de Joden opgevat als een heilig werk.
* Door te Joden te ‘bestrijden’, ‘zie ik, alsof ik vecht voor het werk van de Heer’, aldus de gemankeerde kunstenaar uit Branau am Inn (Oostenrijk).
* Het moet een helder moment geweest zijn dat Adolf Hitler tijdens een redevoering riep. ‘Oorlog is misdadig en de waanzin ten top’.
* Zonder Hitler geen nationaalsocialisme en zonder Hitlers waansysteem geen Holocaust.
* Hitler wilde het recht op volkerenmoord op planetaire schaal herstellen, omdat hij de strijd om het bestaan en de levensruimte onontkoombaar achtte.
* De moraal moest vernietigd worden om de etnische zuiveringen mogelijk te maken. Aangezien de natuur wreed is, mogen wij ook wreed zijn.
* Het Vaticaan is het Sodom en Gomorra van de katholieke kerk.

    Een tussentijdse conclusie
    De schaduw laat de negatieve kant van het onbekende in onszelf zien.

* Het is altijd een pijnlijke zaak wanneer je geconfronteerd wordt met de schaduwzijde van jezelf. Het zelf blijkt een gespleten persoonlijkheid te zijn.
* Het individu is een twee-eenheid, die uit een zonkant (het goede) en een schaduwkant (het kwade) bestaat en dat allemaal in een persoon vertegenwoordigt. In feite is het individu een dividuum.(2)
* Er zijn twee machtige stromen in de mens, het goede en het kwade. Welke stroom je besluit te volgen bepaalt uiteindelijk wie je bent.
* Sommige filosofen denken daar anders over, zij veruitwendigen het kwaad. Het kwaad met inbegrip van de vijand dat deel uitmaakt van ons zelf, wordt buiten de mens geplaatst. Zo situeert de politieke filosoof Carl Schmitt en Machiavelli de vijand niet in de binnen- maar in de buitenwereld.
* Hoe dan ook, de mens is een gespleten persoonlijkheid, hij adoreert vrienden maar verwerpt vijanden.

    Het vijanddenken van J. Baudrillard
In Baudrillards genealogie van de vijand treedt de vijand in eerste instantie op als wolf, een vijand van buiten die aanvalt en waartegen je je moet verdedigen. In het volgende stadium is de vijand een rat, een vijand die ondergronds opereert en die je bestrijdt met chemische middelen. Het stadium waarin we nu zijn beland is dat van virussen. Tegen virussen kan men zich minder verdedigen, virus is een soort van fantoomvijand die zich over de hele planeet kan verspreiden.
    De genealogie van de vijandschap valt niet samen met de genealogie van het geweld. Het geweld van het positieve veronderstelt geen vijandschap, het ontplooit zich in een permissieve en vredige samenleving. Het is minder zichtbaar, het huist in de negatieloze ruimte van het gelijke, waar geen polarisering bestaat tussen vriend en vijand.

    Voetnoten J
1. Het tegendeel van chaos is de kosmos, de geordende, harmonieuze wereld. De demiurg, de ambachtsman van de chaos, heeft de ronduit zware taak gekregen de chaos te bewerken en om te vormen.
2. Dividuum is een term uit de filosofie die 'deelbaar' betekent, wat tegengesteld is aan het ondeelbare individu. Het concept werd oorspronkelijk gebruikt door Latijnse filosofen en later door middeleeuwse theologen, en is in de moderne tijd opnieuw geïntroduceerd door filosofen zoals o.a. Gerald Raunig om hedendaagse productiemethoden en levensvormen te beschrijven. De term verwijst naar een toestand waarin de ‘individuele’ structuur afgebroken wordt als gevolg van de tweestrijd die zich afspeelt in de mens.

K. Verbeelding en verzet
    Du mußt dein Leben ändern (Je moet je leven veranderen), Rainer Maria Rilke.
    Het menselijke tekort, dat gekenmerkt wordt door de gespletenheid van het zelfbewustzijn,
    levert het individu een godsgeschenk op en dat noemen we verbeelding.

* Openheid is een fenomeen dat de horizon doet wijken en verleggen, deels ontleend aan het nummer Triple combination (1966) van Don van Vliet alias Captain Beefheart dat de volgende zinsnede bevat: 'I’m lookin’ for a new horizonline'.
* Uiteindelijk streeft het verzet ernaar alle macht te vernietigen. Of het daarin is geslaagd is vers 2.
* In de geschiedenis zijn er weinig voorbeelden te vinden van allerhande bewegingen die nadat zij eerst de heersende macht hadden veroverd, vervolgens hun ideale wereldbeeld konden verwezenlijken.
* Verzet begint met een andere verbeelding van je eigen identiteit. Je moet een hartgrondig nee durven zeggen tegen het systeem. Voordat je dat doet, moet je je eerst afzetten tegen het standaard-zelfbeeld, het zelfbeeld dat je wordt opgeplakt. Als dat eenmaal is gelukt, dan zullen een veelvoud aan nieuwe verbeeldingen zich aandienen.
* In feite wil je je niets anders dan een lege plek opeisen, die als het ware een ‘potentiële’ ruimte schept om nieuwe verhalen en inspirerende beelden op te doen die misschien wel uit zullen monden in een tegendraadse kritiek, wie weet.
* Volgens Foucault kunnen we ook een andere weg inslaan daartoe stoft hij het hypomnèmata-begrip van de Grieken af - hypomnèmata is de benaming van een verzameling notities die dienst doet als een persoonlijk logboek, wat een leidraad zou kunnen zijn om een ander leven te leiden. Voor alle duidelijkheid het draait hier om het leven van de persoon zelf, en niet om een of ander filosofisch thema.
* De techniek van de hypomnèmata verreist dat je je regelmatig terugtrekt om je persoonlijke collectie van (filosofische) fragmenten te overdenken, passages aandachtig te herlezen en te heroverwegen, alvorens op zoek te gaan naar nieuw materiaal. Vooropgesteld: de kunst van het selecteren is in dezen een belangrijk hulpmiddel.
* In Le plaisir du texte (1973) introduceert Roland Barthes een ander begrip en wel dat van het fantasma - het fantasma is de beknopte uitdrukking van iets wat telkens weer blijft terugkeren in gelijkaardige beelden, ideeën, verhalen, personages of ruimtes die je aanspreken in zowel de werkelijke wereld als in kunstwerken.
    Om kort te gaan, een hedendaagse variant van hypomnèmata kan op zich een waardevol instrument zijn voor je persoonlijke leven. Je kunt gebruikmaken van allerlei fantasiebeelden (fantasma’s) om nieuwe verbeeldingstechnieken te ontwikkelen die je verder helpen bij het transformatieproces dat je wil doormaken.

          Kynische aforismen II: Ontvreemde reflecties

          Inleiding: Schoon schip maken

    ‘Van destructie naar constructie, van vernietiging naar opnieuw creëren’.

Wij leven in een tijd van ervaringsarmoede. De ontstane ervaringsarmoede is niet alleen een armoede aan persoonlijke ervaringen, maar ook aan ervaringen van de mensheid in het algemeen. Echte ervaringen zijn er niet meer, ervaringen zijn voorgekookt, geënsceneerd, ingebed in het spektakel. Dat heeft tot gevolg dat er in deze op drift geraakt wereld nauwelijks ruimte is voor een overstijgende ervaring. Voor mij houdt een overstijgende ervaring het overdragen van verhalen, kennis, concepten en ideeën in. Om kort te gaan, een dergelijke ervaring plaatst zich daarmee in een historisch continuüm.
    Vandaag de dag zijn de (grote) verhalen verdwenen, wat we nu zien zijn vertelsels over het basale leven, het schrijnende 'onmiddellijke' leven: het overleven. Dit heeft tot gevolg gehad dat de wezenlijke ervaring plaatsgemaakt heeft voor platte, voorgekookte belevenissen. De nu ontstane ervaringsarmoede schreeuwt om een reactie. Vervolgens is de vraag: Wat staat ons nu te doen? Mijn antwoord is simpel: We moeten gewoon het oude opruimen en opnieuw beginnen. We kunnen niet anders.
    Degene die dit avontuur aandurft is bezield door het pathos van het nieuwe, hij ontmantelt, hij breekt af enkel met het oogmerk een nieuwe start te maken, zoals bijv. Descartes dat in de 17de eeuw deed met zijn: ‘Ik denk dus ik ben’. Met de nadrukkelijke kanttekening dat toen de moderniteit nog bezield was met het geloof in de vooruitgang.
    Door nadruk te leggen op het afbreken, het opruimen, het schoon schip maken, creëer je een mogelijkheid een omwenteling teweeg te brengen. Dan zou er zomaar een radicale verandering kunnen optreden. Zo was bijvoorbeeld Het Communistisch Manifest met zijn hartstochtelijk pleidooi voor omverwerping van de bestaande maatschappelijke orde, een resolute afrekening met het verleden. Het was, hoe je het ook wendt of keert, een groot verhaal over een nieuwe maatschappelijke orde.
    Gezien de huidige mondiale ontwikkelingen is de conclusie gerechtvaardigd dat deze wereld een chaosmaatschappij is. Derhalve ben ik zo vrij mijn verhaal over De chaosmaatschappij aan de alleszins bijzondere lijst van grote verhalen toe te voegen. Ik geef grif toe dat er veel meer van dergelijke verhalen moeten komen of wellicht al worden gemaakt.

A. Ondertussen in de wereld van het spektakel
    Le spectacle n'est pas un ensemble d'ímages, mais un rapport social entre des personnes,
    médiatisé par des images' (Guy Debord, La société du spectacle, 1967)(1)

* Het spektakel eist van ieder individu dat het zijn plaats en positie prijsgeeft. Alleen de bestaande en bekende afwijking wordt getolereerd. De media maken overuren om dezelfde varianten op hetzelfde spectaculaire thema over het voetlicht te brengen.
    Zij worden hierin gesteund door specialisten van de niet meer speculatieve, ideologisch geladen, maar constructieve en utilitaristische sociale, psychologische en medische wetenschappen, die met een stortvloed van argumenten de mensheid probeert te overtuigen dat er voor haar nog maar één alternatief is of zich schikken in de bestaande maatschappelijke orde of uitgestoten te worden door datzelfde systeem.
    In feite dreunen zij de postmoderne varianten op van een lied dat in het verleden ook al succesvol was en dat op irritante wijze herhaalt dat men het systeem als een horige moet gehoorzamen.
* ‘Sinds het begin van de 20ste eeuw gaat de groei van zinloosheid gepaard met een teloorgang van het gezonde verstand’, de domheid viert hoogtij, die kan niet meer worden teruggedraaid (Hannah Arendt).
* Al te vaak zien we in de media de meest vreemde capriolen op het koord van de stupiditeit.
* De media zijn een instrument van de macht. Ze ontlenen hun waarde aan het karakter van de macht, die ze dienen en bedienen. Zij vertegenwoordigen c.q. representeren niet alleen de macht, maar ze doen dat ook op een bepaalde wijze. De media zijn een uitdrukking van de macht.
* De media werken als een fabriek die moet produceren en voor afzetgebieden moet zorgen om die vervolgens verder te vergroten. Door werkzame ‘machines’ moet er op bepaalde tijdstippen op de dag een zekere hoeveelheid werk worden aangeleverd en verwerkt.
    Alles wat in de tussentijd waar dan ook en op willekeurig welk terrein van de politiek, de economie, de kunst en het leven gebeurt - intussen is de informatie al weer achterhaald - moet op journalistieke wijze bewerkt worden. Het draait natuurlijk hier om begrippen zoals verwerking en bewerking. Verder is de journalistiek niets anders dan de uitdrukking van de veranderde functie van de taal, die nu in dienst staat van de bigtech- cq hoogkapitalistische wereld. Deze taal heeft een marktwaarde, en maakt op zich geen deel uit van het productieproces. (In feite zou de taal 'bevrijd' moeten worden, geen ornament of uithangbord van het systeem moeten zijn).
* Het gaat er niet om verslag te doen van wát er gebeurt, maar van wat er ons bij kunnen voorstellen, dat wil niets anders zeggen dan de achtergronden weergeven van dat wat gebeurt en welke gevolgen dat gebeuren heeft. Je zou als het ware de gebeurtenis moeten demonteren, je afvragen wat die gebeurtenis oproept en teweegbrengt. Dat zou je moeten achterhalen en dat zou je op een constructieve wijze moeten doen.
* De media pretenderen niet alleen te verkondigen dat gebeurtenissen ware gebeurtenissen zijn, ze tonen ons ook de onheilspellende kant ervan, waardoor de schijn ontstaat dat zij verslag doen van oorlogshandelingen, terwijl die vaak helemaal niet of ergens anders hebben plaatsgevonden.
* De harde werkelijkheid is dat in oorlogssituaties de enige echte getuigen de dode soldaten, burgers en kinderen zijn, recentelijk zijn dat ook de op grote schaal gedode journalisten die zo realistisch mogelijk een beeld proberen te schetsen van al die vuige oorlogshandelingen.
* Het mediaspektakel wist de grens uit tussen het zinsbegoochelende en het werkelijke feit door in een korte tijdspanne de bevestiging en de ontkenning, de leugen en de waarheid, de onthulling en het toedekken van dat feit te verwisselen. Elke waarheid of onwaarheid wordt op een dergelijke wijze verhuld.
* Om de woorden van Nietzsche aan te halen: Waarheden zijn vergeten metaforen, zij zijn niet anders dan illusies die we niet langer als illusies herkennen. En die metaforen zijn dusdanig ingesleten geraakt dat ze te pas en te onpas worden gebruikt.
* Tegenwoordig heeft de wereld de belangstelling voor de boodschap verloren (het medium is niet meer the message). Wat de media nu nog uitzenden zijn het toenemend geweld in de wereld en de banaliteiten van alledag.
    Als de gevestigde media enkel alleen de boodschap van geweld overbrengen en al die onbenullige dagelijkse banaliteiten, dan moet het verzet ertegen noodgedwongen een ander medium kiezen om een nieuwe met hoon beladen boodschap de wereld in te sturen. En dat mag er ook een zijn die met een vleugje geweld gepaard gaat.
* Een oppervlakkige blik in een doordeweekse krant confronteert je al gauw met de holle ideologie en de doorzichtige fraseologie van het spektakel: bij het aftreden van menige regeringsleider wordt verkondigd dat die persoon de voorafgaande jaren niet alleen het land heeft veranderd, maar ook, en dat is niet uitzonderlijk, de gehele wereld.
    De tekstschrijvers van de afscheidsredes van deze leiders interpreteren Marx's 11e These over Feuerbach wel op een zeer spectaculaire wijze.
* Degene, die de kans krijgt een rol te spelen op het wereldtoneel, is een specialistisch product van het schijnleven. De regeringsleider ontpopt zich plots als idool, hij is het volkse type, dat niet goed raad weet met zijn schijnmacht. Zo heeft Reagan niet als tweederangs filmacteur naam gemaakt en zal Trump niet als louche vastgoedhandelaar de geschiedenisboeken ingaan.
* Vergeet nooit dat op het spektakelplatform reputaties razendsnel worden gecreëerd maar ook in een moordend tempo worden afgebroken, dat is nu eenmaal een voldongen feit.
* Ik heb gezien hoe de alom aanwezige media critici hebben lastig gevallen, hoe zij kritische inzichten hebben ontmanteld en vervolgens alle eer naar zichzelf toe hebben getrokken. Elk spatje oorspronkelijk denken wordt in de mediale kanalen weggehoond of belachelijk gemaakt.
    De media kleden de jeugd uit, veroordelen ouderen tot demente wezens, openbaren alles wat ademt en wat niet ademt, betasten de meest intieme delen die vroeger alleen door de pornografie werden benoemd. De media sturen in een onafgebroken stroom de voorstellingen en de beelden. Zij streven op dwangneurotische wijze ernaar dat alles gezegd, gevisualiseerd, blootgelegd en betast wordt.
* De sublimatie van de werkelijkheid in een simulacrum (een simulacrum is een schijnsymbool dat verwijst naar een niet aanwezige realiteit) is het essentiële kenmerk van het spektakelsysteem. In het huidige productieregime is het de valorisatie van kapitaal dat deel uitmaakt van de constante emanatie van informatiestromen, waardoor de feitelijke werkelijkheid in de psychosfeer omgevormd wordt tot een gesimuleerde werkelijkheid.
* In de media, het orakel van het spektakel, heerst een ware terreur van de academisch gevormde specialisten van het niet-weten. In de wereld van alledag leeft het volk, beïnvloed door de media, verder in onwetendheid. Bij dezen heb ik De Docta Ignorantia van Cusanus in een actueel jasje gestoken.
* In weerwil van de spectaculaire presentatie van het weer, heerst het klimaat van een schrijnende middelmatigheid (een van mijn stellingen in mijn proefschrift).

    1. De spektakeldemocratie, deel I: De teloorgang van de democratie(2)
    In de spektakeldemocratie maakt iedere kritiek, iedere poging tot ontmaskering deel uit van het
    spektakel.

Ongeveer vanaf het midden van de 19de eeuw kunnen we - nadat de burgerij, na een aantal omwentelingen in de maatschappij, zich nadrukkelijk gaat mengen in de strijd om de macht - van een bourgeoisdemocratie spreken. Wat niets anders is dan een democratie die gestuurd wordt door een witte elite. Aan het eind van dezelfde eeuw kwam, vooral door de opkomst van socialistische partijen, die zich opwierpen als de spreekbuis van de arbeidende klasse en die ook wilden vertegenwoordigden, een nieuwe vorm van democratie op: de massademocratie: Er vond toen, zou je kunnen zeggen, een proces van democratisering plaats, het volk kreeg een stem in het kapittel.
    Maar het duurde niet lang of er ontwikkelde zich in die partijen een nieuwe elite van bureaucraten en professionele politici die een rem zette op een verdere democratisering. Zo bleef het klassenonderscheid, het seksisme, racisme en kolonialisme bestaan.
    In de tweede helft van de 20ste eeuw trad er een kentering op. In meerdere landen ontstond er in de loop van de jaren zestig en zeventig verzet (een revolte) tegen de massademocratie. En dat had tot gevolg dat de praktijken en de instituten van de massademocratie langzaamaan onder druk kwamen te staan en aan betekenis verloren. Het gedesintegreerde landschap van de massademocratie boette aan kracht in en maakt plaats voor de spektakeldemocratie.
    Zoals de massademocratie een reactie was op de bourgeoisdemocratie, zo was de spektakeldemocratie een radicaal antwoord op de massademocratie.

    2. De spektakeldemocratie, deel II: Het spektakel en de politiek
    In de spektakeldemocratie maakt de kiezer geen deel meer uit van de demos, maar van het
    publiek.
    ‘It may not good for America, but it’s damn good for CBS… The money is rolling in….This is going
    a very good year for us… It’s a terrible thing to say, but bring it on, Donald. Go ahead. Keep
    going.’, Leslie Moonves, voormalig CEO van de nieuwszender CBS

In de spektakeldemocratie is de politicus niet langer geïnteresseerd in het uitbouwen van de algemene politieke macht, maar wil hij maar één ding en dat is verzekerd zijn van zijn persoonlijke macht en niet te vergeten van zijn populariteit. En dat had de volgende vergaande consequentie, het volk werd ingeruild voor het publiek. Voortaan zet de politicus zich niet meer in om de situatie van het volk te verbeteren, maar treedt hij op als een performer die het publiek moet bespelen om zijn populariteit te behouden. Persoonlijkheden worden nu personages, zoals die al vorm begon te krijgen onder Thatcher en Reagan.
    De partijpolitiek wordt nu gestuurd door personages. Personages moeten kunnen performen, zoals de kunstenaars dat deden in de jaren zestig met hun ‘performances’. Deze omwenteling betekende dat het publiek gedepolitiseerd werd, sprakeloos werd gemaakt. Het publiek werd gedegradeerd tot toeschouwer die vermaakt moet worden.
    Het politieke spel wordt nu een permanente campagne. De politicus is dag in dag uit bezig hoe hij het publiek kan bespelen en beïnvloeden. Hoe hij het publiek kan manipuleren.
    De provocatie die in de jaren zeventig voorbehouden was voor links, werd nu ingezet door rechts. Zo is de provocatie een belangrijk wapen van Trump en zijn paladijnen. Dagelijks bestookt Trump via de sociale media de wereld met provocatieve tweets. En als hij een keer terecht gewezen wordt, haalt hij de vrijheid van meningsuiting van stal, die natuurlijk niet geldt voor de voor hem ‘absoluut weerzinwekkende’ vijand. Is het een understatement om te zeggen dat Trump a-democratisch en nihilistisch is? Hoe dan ook, zijn houding is provocatief en nihilistisch. Daarenboven zijn zijn provocaties vaak zeer racistisch en seksistisch van aard.
   Trump haat de media niet, hij is eraan verknocht. Hij kan geen genoeg krijgen van de mediatisering van zichzelf. Hij vindt dat hij altijd moet optreden, dat hij de hoofdrol moet spelen in een show.(3)

    Voetnoten A
1. Bijna 40 jaar geleden heb ik een filosofisch proefschrift geschreven over het Franse denken van na de Tweede Wereldoorlog. Startpunt voor mij was de avant-garde, die aan het eind van de jaren vijftig uitgemond was in de beweging van de situationisten waarin de cineast Guy Debord een vooraanstaande rol speelde. Begin jaren zestig nam Guy Debord op een radicale wijze afscheid van de kunsten en sloeg met zijn overgebleven groepje situationisten de weg in van een radicale kritiek op de consumptiemaatschappij wat in 1967 resulteerde in zijn boek: La société du spectacle.
2. In 2020 verscheen Spektakeldemocratie van Thomas Decreus, een boek dat onmiskenbaar beïnvloed is door Guy Debord. De twee paragrafen over de spektakeldemocratie geven min of meer de inhoud van dit werk weer.
3. In het artikel: Trump, a psychiatric case? lezen we: dat Trump twee personages in zich heeft verenigd en wel één die de rol van Da Capo speelt en één van een schreeuwende televisie-evangelist.

    een uitgebreide uiteenzetting over Spektakeldemocratie zie
    De spektakeldemocratie, een overdenking

B. Instortende waardensystemen
* Altijd gaat de neergang van systemen gepaard met de ineenstorting van materiële en geestelijke waarden. Dan blijkt dat de fundamenten, onder dat wat ooit stabiliteit werd genoemd, zijn weggeslagen.
* We treffen een verloren illusie aan van een Europese cultuur die een grootscheepse demonstratie van onmacht en kennis aan de dag legt om wat dan ook te redden of te herstellen. Wij zien een wetenschap die dodelijk aangetast is in haar morele ambities en onteerd is door de wreedheid van haar toepassingen.
* De politiek wordt gedwongen alle waarden te vervalsen die de vrije geest juist zouden moeten stimuleren. Erger nog, zij wordt gedwongen alle uitingen ervan te verbieden.
* Vandaag de dag zien wij een alleszins wanhopige poging om de oude christelijke en joodse waarden (kerk, gezin etc.), evenals het communale gedachtegoed uit vervlogen tijden in ere te herstellen.
* Tegenwoordig wordt de sfeer van de willekeur van waarden, van de willekeur van wetten en het ethisch oordeel beheerst door het financieel kapitalisme. De hele strategie van dit systeem speelt zich af in de hyperrealiteit van afgedankte waarden. Elke veronderstelde legitimiteit en ethische neutraliteit is in de huidige economische orde verdwenen, het systeem heeft een misdadige vorm aangenomen, dat alom zichtbaar en present is in de openbaarheid.
* Ten tijde van het Nazi-regime vonden de gepleegde misdaden tegen de menselijkheid nog heimelijk plaats, in afgegrensde oorden uit het zicht van de openbaarheid. Tegenwoordig is de misdaad geïnstitutionaliseerd en openbaar geworden, zij heeft de heimelijkheid verloren, zij heeft de toegang tot het spektakel opgeëist en gekregen.
* 'Crime' en crisis hebben dezelfde historische oorsprong. Beide begrippen verwijzen naar het Grieks woord ‘krisis’ dat oordeel, keuze, scheiding betekent. Crisis is een situatie waarin de traditionele normen etc. geen greep meer hebben op de werkelijkheid, crisis is een situatie waarin de natuurwet niet meer functioneert en de criminaliteit toeneemt.
* Het vertrouwen van gisteren is het wantrouwen van vandaag. De B.N.W.-index (het Bruto Nationale Wantrouwencijfer) stijgt met de dag.
* De moraal is vermarkt, zij is op de vrije markt een winstgevend product geworden. De onzichtbare hand van de liberale voorman Adam Smith blijkt een wurgende hand te zijn.
* Ook het christendom is een militante godsdienst die een spoor van onderdrukking en ellende in de geschiedenis heeft achtergelaten.
* De filosofen Nietzsche t/m Derrida wisten precies wat de cultuur mankeerde en gaven de goegemeente allerhande aanwijzingen hoe die gerepareerd kon worden. In hun gevecht tegen het modernisme was de eerste daad die zij verrichten het op handen gedragen subject op de slachtbank te leggen, zie de werken van o.a. Deleuze, Lyotard, Baudrillard.
* Na verloop van tijd waren Jean-François Lyotard en andere postmodernen moegestreden. Zij hadden de wereld en ook elkaar niets meer te vertellen, zij waren uitgeput. ‘On a raison d’ être fatigués’ (wij hebben alle reden om vermoeid te zijn), riepen ze in de Parijse salons tegen elkaar.
* 'The times aren’t changin’.

C. De gesel van het kapitalisme, de vrije markt
* De vrije markt, het ultieme ‘ideologische wapen' van het neoliberalisme, is overboord gegooid.
* Zwicht nooit voor de logica van het kapitalisme, zwicht nooit voor de wereld van het geld.
* Het klassieke kapitalisme is gebaseerd op uitbuiting van fysieke energie, het neokapitalisme op de algehele onderwerping van het menselijke neurale systeem.
* Nadat de arbeidersklasse is verslagen (door globalisering en verschuiving in de maatschappelijke verhoudingen), bestormt tegenwoordig het volk het politieke toneel, maar dat zal ook dit keer weer uitlopen op een fiasco. Voor de zoveelste keer in de geschiedenis loopt de massa in dezelfde fuik.
*In het huidige post-Fordiaanse tijdperk is de relatie tussen werktijd en waarde verdwenen, omdat immateriële productie en hoofdarbeid volgens de rekenmeesters moeilijk meetbaar zijn (dat zijn ze natuurlijk wel). En dat geldt niet alleen voor de economie, maar ook voor sociale relaties en de ethiek.
* Arbeid is flink gezakt in de top tien en staat nu ruim onder het hoog scorende vermaak.
* Tegenwoordig is het werk gefragmenteerd, in tijdseenheden opgedeeld (je wordt betaald voor incidentele, tijdelijke diensten). Het enige instrument van valorisatie is tijd. Dat betekent dat het werk is gedepersonaliseerd. De gedepersonaliseerde tijd kent geen rechten, geen vakbond, geen politiek bewustzijn.
* Bij elke productieve activiteit van de mens wordt cognitie (enige intelligentie) veronderstelt. Het is het essentiële productiemiddel geworden. (Industriearbeid was in wezen een herhaling van fysieke handelingen). Dat heeft ertoe geleid dat de mentale omgeving compleet is veranderd. Het denken wordt nu gevormd in de infosfeer waar relaties worden aangegaan met zogenaamde andere denkende 'wezens'.
* De terugval neemt dramatische vormen aan. We zijn in een nieuwe Biedermeiertijd beland. Zelfs bij de machtige miljardairs van de zogenaamde techbedrijven is het vertrouwen in het kapitalistische systeem zoek.
    Zo lezen wij in The Art Newspaper: 'De bestendige constante steun voor (kapitalistische) instituten die nog niet zo lang geleden een noblesse oblige vormde, lijkt in de ogen van de globalistisch denkende, resultaatgeoriënteerde, technisch onderlegde plutocraten' volstrekt achterhaald. De leiders van de grote ondernemingen en in hun kielzog de loopjongens in de politiek dragen een nihilistische visie uit (de baas van Goldman Sachs, zei ooit in een interview: ‘Ik doe het werk van God’, niet veel later ging de bank failliet).
    Ook de financiële wereld heeft de oude God dood verklaard en de abstracte waarde van Geld op het schild gehesen.
* Volgens Warren Buffett is er de laatste vijftig jaren wel degelijk sprake van een klassenstrijd… maar, zo zegt hij, het is mijn klasse, de rijke klasse, die oorlog voert en wij, rijken, gaan winnen (New York Times, 26 november 2006).(1)
* In de wereld van het geld hebben een handvol gigantische vermogensbeheerders, zoals bijvoorbeeld BlackRock, Vanguard, State Street, aanzienlijke belangen in de grote beursgenoteerde bedrijven (Shell, de Nederlandse pensioenfondsen, Unilever etc.). Zij bepalen de agenda in de politiek.
* Over het internationale bankwezen: Banken rekenen erop dat de overheid - ondanks dat zij een zo klein mogelijke overheid willen - bij ’bail-outs’ en andere financiële crises, hun flinke bedragen toestopt en dat gaat natuurlijk allemaal ten koste van de belastingbetaler. Verder oefenen zij grote druk uit op de politiek om de krijgsmacht verder uit te breiden, enkel met het doel hun eigen belangen veilig te stellen en hun invloed verder te vergroten.
* In dit licht moet een veel voorkomend fenomeen worden gezien, dat crisis wordt genoemd. Zo kan gesteld worden dat de crisis waarin het postmoderne kapitalisme zich nu bevindt, een crisis is waarvoor hoegenaamd geen oplossing meer bestaat. Het naarstig zoeken naar oplossingen getuigt op zich al van een crisis.
* Het kapitalisme was ooit een religie maar wel een met andere middelen.
* De bourgeoisie was een klasse met sterk territoriale banden, haar macht was gebaseerd op het bezit van belangrijke fysieke middelen en op het feit dat ze een stabiele gemeenschap vormde. Zij omarmde de protestantse ethiek die gebaseerd was op de al wat langer bestaande religieuze gemeenschap (zo woonden de bezittende klasse en de arbeiders nog in dezelfde plaats en hadden zij dezelfde lotsbestemming).
* Het gecombineerde effect van het leggen van een grote nadruk op kapitaalaccumulatie en deterritorialisatie van het productieproces heeft geleid tot een economisch systeem waar de bourgeoisie als klasse het veld heeft moeten ruimen.
    Het industriële kapitalisme is vervangen door een necrokapitalisme dat een verbintenis is aangegaan met het spektakel. En deze nieuwe variant van het kapitalisme, het kaapkapitalisme, heeft een 'postbourgeoisklasse' opgeleverd die geen enkele relatie meer heeft met het grondgebied en de gemeenschap.
    Zij maakt zich dan ook niet druk om de toekomst van welke specifieke territoriale gemeenschap dan ook omdat zij vandaag of morgen haar zaken naar een ander deel van de wereld of een andere planeet verplaatst. Zij is simpelweg een ‘nergensklasse’, een virtuele klasse die niet meer aan een plaats is gebonden.
* Deterritorialisatie verbreekt de schakels, splijt de relatie tussen subject en omgeving.
    De bourgeoisie is verdwenen, zij heeft het veld moeten ruimen en is vervangen door een op geld en macht beluste elite die niet meer aan een plaats is gebonden.
* Het absolute conformisme van de sociale geledingen, in het verleden ook wel standen of klassen genoemd, overstijgt het louter menselijke. Nooit zal het zich met het menselijke vereenzelvigen, want anders zouden onoverzichtelijkheid, chaos en angst niet bestaan. Mensen zijn immers pas mensen, zo wordt gedacht, als zij in een systeem kunnen worden ingepast.
* In de huidige consumptiemaatschappij is alle aandacht gericht op de consument, niet op de producent, de grote profiteur. Wie controleert eigenlijk de profiteur?
* Kortom: 'Het recht is voor bedrijven en de overheid - niet voor burgers. Regels zijn er voor burgers, niet voor bedrijven', J. Ouariachi.
* Hoge heren vangen veel winst.

    Voetnoot bij C
1. Uit de Epstein files: over de beurswaarde van Elon Musks Tesla, de ‘beruchte’ elektrische auto. Hoewel Musk het afgelopen jaar minder dan 2% van het totaal aantal auto’s heeft verkocht, is de beurswaarde van Tesla het viervoudige van alle autofabrikanten bij elkaar. Hoe kan het dat die beurswaarde zo hoog is? Het ligt voor de hand te veronderstellen dat het product Tesla zwaar overgewaardeerd is. Beleggers weten dit. Maar toch blijven ze geloven in al die grootse praatjes die Musk verkoopt. Zij blijven halsstarrig geloven in illusies en luchtkastelen en varen blind op al die loze beloftes van Musk. Of ze moeten op de hoogte zijn van zijn machinaties die bestaat uit louche deals die zich voltrekken achter de schermen van het spektakel met oliesjeiks en dubieuze figuren uit het netwerk van de rijken waar Epstein de spil van was (Trouw 26-3-2026, Ilyaz Nasrullah).

D. De langzame dood van het neoliberalisme

    1. Het zielloze neoliberalisme, deel I
        De impact van het neoliberalisme

* De postmoderne ideologie die ontkent dat zij een ideologie is, heet neoliberalisme. Sinds meer dan vijftig jaar heeft het neoliberalisme de vrije hand, met onmetelijk grote gevolgen: de ravage die deze vorm van liberalisme heeft aangericht, is ongekend.
* De neoliberale deregulering heeft de weg vrijgemaakt voor een regime van een wereldwijde necro-economie: alle ethische voorschriften, wettelijke en rechtsregels worden door de alom heersende wet van concurrentie buiten werking gesteld.
* Het neoliberalisme probeert een werkelijkheid te construeren gebaseerd op het narratief dat die werkelijkheid altijd al heeft bestaan.
* Het neoliberalisme wil de politiek niet afschaffen, maar de politiek naar zijn hand zetten, het wil de politiek in dienst stellen van de economie. En dat betekent dat als de mens niet concurreert, hij volgens neoliberale maatstaven niet functioneert.
* Het neoliberalisme heeft tot doel het hart en de geest van de mens om te vormen.
* In de ogen van de neoliberalen mag de mens maar één relatie aangaan en dat is een economische. Idealiter wil het neoliberalisme de mens omvormen tot een machine, of wat in deze tijd ook niet ondenkbaar is tot slaaf maken. En dat heeft uiteindelijk als consequentie dat het leven voor de mens op zich geen enkele zin en betekenis heeft.
* Praktisch alle westerse politieke partijen hebben de neoliberale ideologie omarmd en dat heeft vergaande gevolgen gehad voor het kapitalistische systeem dat nu op omvallen staat.
* Het neoliberalisme streeft ernaar een wereld te scheppen zonder doel.

    2. Het zielloze neoliberalisme, deel II
        De controlemaatschappij

* We leven nu onder een neoliberaal regime dat niet meer door bevelen en gehoorzaamheid wordt bepaald, maar waar de vrijheid de nek wordt omgedraaid. In de neoliberale prestatiemaatschappij vallen meester en slaaf samen. De slaaf heeft zich slecht ogenschijnlijk bevrijd van de meester. De harde werkelijkheid toont aan, dat de mens zijn eigen slaaf is geworden. Toch denkt of meent hij dat hij vrij is, maar in werkelijkheid is hij slaaf van zichzelf geworden. De mens heeft als het ware de meester de zweep uit zijn handen gerukt om zichzelf ermee te slaan, tot bloedens toe. We hebben niet in de gaten dat wij onszelf uitbuiten, wij denken dat we in deze wereld een rol kunnen spelen, dat we ons kunnen verwerkelijken.
* De digitale leefwereld heeft overduidelijk aangetoond dat de mens slaaf is geworden van zijn eigen creaties. We leven gewoonweg in een verslavingsmaatschappij. Wij denken vrij te zijn, maar tuimelen van de ene verslaving, van de ene afhankelijkheid in de andere.
* I.t.t de disciplineringsmaatschappij waarin je je mond moet houden, gaat er van het neoliberale informatieregime een dwang tot communicatie uit die feitelijk gezien een uiterst effectief controle- en sturingsmiddel is.
* Algoritmen bedreigen de vrije wil. Ze zijn ons steeds een stap voor. Met een dusdanig gevolg dat zelfs de weinig resterende vrijheid omslaat in controle ervan.
* Het neoliberale regime opereert niet met geboden en verboden. Het wordt gekenmerkt door permissiviteit. Zijn macht berust niet op onmiddellijke dwang maar op likes, views. Het is ogenschijnlijk niet repressief maar eerder seductief, het verleidt.

    3. Het zielloze neoliberalisme, deel III
        De versmelting van neoliberalisme en kaapkapitalisme
        Het neoliberalisme heeft de deur wagenwijd opengezet voor het kapers- of kaapkapitalisme;
        kapitaal heet nu in de wandelgangen van de rijke elite kaapkapitaal

* De wetten van het economische liberalisme, het neoliberalisme zijn onlangs totaal herschreven ten behoeve van het zgn. kaapkapitalisme.
* Tegenwoordig draait de economische strijd enkel om het verwerven van een monopolie op vruchtbare landbouwgebieden, mijnbouwgebieden, transportsystemen, havens, kabels, satellieten en digitale data. Een strijd waarin de VS en China, en in mindere mate Rusland en India, de hoofdrol spelen.
* De vraag dringt zich op wat de plek van Europa nog is in dit verhaal? Het antwoord is eensluidend, Europa heeft de boot gemist.
* De conclusie is gerechtvaardigd dat naast het al genoemde kaapkapitalisme waar de geldwolven uit de Big Tech- en financiële wereld enkel profijt van hebben, er, volgens de Franse econoom Arnaud Orain, op ideologisch en politieke gebied een ‘autarkisch, xenofobische en oorlogszuchtig illiberalisme’ is ontstaan.

    4. Het zielloze neoliberalisme, deel IV
        Neoliberalisme en technologie

* Tegenwoordig stellen techmiljardairs - die trouwens een groot fan zijn van de libertariër in spe Ayn Rand (het draait niet om behoefte, zoals in het communisme maar om prestatie) - dat de samenleving gebouwd is op technologie en dat technologie de motor van de vooruitgang is geweest. De mens kan zich alleen verwezenlijken via de technologie.
* De vrije markt is bij uitstek de meest doelmatige plek om technologie verder te ontwikkelen. Onze vijanden, zo roept de techno-libertariër Elon Musk, zijn statisme, autoritarisme, collectivisme, centralisme en socialisme.(1)
* Elon Musk leeft in een Muskiaans panopticum.
* Musk heeft zichzelf gekroond tot keizer van een hedendaags Romeinse Rijk waar de Apocalyps aan de einder gloort.

Ps. Er worden nu door de techmiljardairs diverse nichestaten gesticht, die in hun ogen een toonbeeld zijn van een ‘vrije’ maatschappij met een eigen rechtssysteem en waar geen belasting wordt betaald. Een staat binnen de staat op basis van de uitgangspunten van Ayn Rand waar op de vrije markt prestaties en niet behoeften worden verhandeld. Het moet een samenleving zijn die niet uit zwakken bestaat.

    Voetnoot bij D
Elon Musk belooft soevereiniteit door middel van technologie. Musk verkoopt niet alleen auto’s, raketten en satellieten, maar ook fantasieën en praatjes met de boodschap dat staten en individuen in deze uiterst instabiele wereld een onafhankelijke, autonome positie kunnen verwerven. De techmiljardair stelt ze een zgn. techno-soevereiniteit, een autonomie voor een enkeling in het vooruitzicht wat voor hem expliciet een uitsluiting van de rest inhoudt. Musk ziet de wereld als een grote corrupte zooi. Empathie is in zijn ogen een vloek.
Zijn einddoel is een ‘gezuiverde’ gemeenschap waar een cultureel en genetisch klimaat heerst waarin alleen de witte mens zich gelukkig voelt. Alle ‘buitenstaanders’ (de niet witte mens) moeten ‘gezuiverd’ worden.
Musk is geen libertariër die de overheid haat. In tegendeel, hij is zelf de overheid. Hij is een geworden met de staat. Zijn interpretatie van ‘l’état , c’est moi’ heet autonomie. Ik wil zeker niet een worden met staten, staten moeten niet integreren, maar desintegreren.

E. Necrologie van het financiële systeem
* Sinds de komst van het financieel kapitalistisch systeem is de orde der dingen in disbalans geraakt, zij is chaotisch geworden.
* Na de millenniumwisseling vinden alle schimmige transacties van de postbourgeois plaats in een financieel zwart gat.
* De financiële abstractie is in feite een extreme manifestatie van de productie van tekens die geheel anders is dan bij de oude fysieke productie.
    Bij het financieel kapitalisme nemen de financiële indicatoren een hoge vlucht als het maatschappelijk welzijn afbrokkelt en de lonen dalen. Als de lonen achterblijven bij een stijgende inflatie, leidt dat weer tot enorme winsten en ongekende hoge salarissen en bonussen van CEO’s en hun 'umwelt'.
* Voor geld en theorie geldt hetzelfde als voor het onbewuste, het is een ongrijpbaar systeem: de ontwikkeling van modellen, de onbepaalde aaneenschakeling van de simulatie (cyberrationaliteit, de genetische code, de willekeurige volgorde van mutaties) bepaalt de waarde.
    In dezen zou ik het onzekerheidsbeginsel van Heisenberg onder de aandacht willen brengen, dat heeft per slot van rekening niet alleen de deterministische -, objectieve wetenschap, maar ook de dialectische visie op de geschiedenis onderuitgehaald.
* Er is een tijdperk aangebroken van het kapitalistisch absolutisme, waarbij de kapitaalsaccumulatie (de financiële accumulatie) geheel los is geraakt van het maatschappelijk belang.
* ‘Geld is een abstracte versie van het menselijk geluk. Wie niet meer in staat is tot geluk, geeft zich over aan geldzucht’, naar Arthur Schopenhauer.
* Als de wereld een spel is, dan is de financiële markt een casino.
* Speltheoretici zijn van mening dat we niet naar specifieke conflicten en hun achtergronden moeten kijken, maar de ‘rationele factoren’ van een crisis of oorlog moeten opsporen, zonder acht te slaan op de context (speltheorie is de basis van de moderne financiële economie).
    (Met andere woorden je moet een crisis of oorlog ontleden zoals een chirurg het mes zet in een kankergezwel).
* In de financiële wereld is de illusie werkelijkheid, en hoe werkelijker de werkelijkheid wordt, hoe wanhopiger de illusie wordt nagejaagd.
* Tegenwoordig toont men liever zijn geslachtsdeel, dan het banksaldo (vrij naar T. Lemaire).
* Met al dat gepraat over stimulering, zou je gaan denken dat de economie een grote clitoris is (Barbara Ehrenreich, 2008), zie in onderstaande voetnoot haar verhandeling over de situatie van de middenklasse.
* Onvrede is het gevolg van het feit dat het modernisme ons meer heeft beloofd, dan dat zij kon waarmaken. Ten tijde van het postmodernisme is die onvrede alleen maar toegenomen.
* De mens moet meer openstaan voor wat er werkelijk gebeurt in de wereld en die tot hun vezels doorgronden. Gesloten wereldbeelden zijn niets anders dan fundamentalistische constructies.
* Veracht de rijken, geef aan de armen… deel je inkomen met anderen, houdt dat niet voor jezelf (Walt Whitman).
* Armoede is een lening die met een fikse rente doorgeschoven wordt naar de volgende generatie.

    De middenklasse in verdrukking, een overdenking
Bijna twintig jaar eerder analyseert Barbara Ehrenreich in Fear of Falling: The Inner Life of the Middle Class (1989) de situatie van de Amerikaanse middenklasse die zich na het Reagantijdperk uiterst onzeker ging voelen. Voortaan kan die klasse alleen nog vertrouwen op hun professie en opleiding. Hun kinderen moeten in tegenstelling tot de rijke klasse ieder keer weer opnieuw een positie veroveren in de maatschappij.
    In de jaren tachtig laaide in meerdere landen opnieuw de angst op voor het maatschappelijke positieverlies. En dat was niet nieuw. Om een voorbeeld uit het verleden te geven: voor de oorlog werden mensen uit de gegoede middenklasse ook al in de armen van de NSB gedreven omdat ze dachten dat Mussert en zijn fascistische kompanen garant zouden staan voor hun economische positie.
    Nu, in deze tijd, de inkomensongelijkheid steeds groter wordt, neemt de rancune op het huidige systeem hand over hand toe. Populistische partijen speelden daar handig op in, en toverden de volgende oplossing uit de hoge hoed. Om tegenwicht te kunnen bieden aan de ontstane onvrede verkondigen zij, dat een min of meer stabiele middengroep die nog vertrouwen heeft in de democratie, onontbeerlijk is om de democratie overeind te houden. Populistische partijen proberen op slinkse wijze de middengroepen in te palmen.
    De middengroep, de middenklasse, het midden komt voortdurend terug in de discussie over het falen van de democratie. Wat is en wie behoort eigenlijk tot die klasse? Is dat de klasse die, in de wereld die nu gedomineerd wordt door de rijken - de elite die elkaar de bal toespeelt - tussen wal en schip is geraakt, en op welke manier dan ook zich onderscheidt van de ‘havenots’, de armen, de gedepriveerden, de massa die de grootste slachtoffers zijn van het systeem? Het is een vraag waarop geen pasklaar antwoord is te geven. Het enige wat ervan gezegd kan worden dat het een zeer diffuse groep is.

F. Economie, de nieuwe religie
* De huidige economie kun je eerder vergelijken met een razend geworden losgeslagen beest, dan met een haperende machine.
* Economie is verworden tot een plutonomie.
* Tegenwoordig is alles economie. En dat betekent dat we alleen met de bestaande economische logica de wereld kunnen begrijpen.
* Bij een vraag of economen crises kunnen voorspellen, antwoordde de Amerikaanse econoom en Nobelprijswinnaar Robert Lucas dat economen alleen kunnen voorspellen dat crises niet voorspeld kunnen worden.
* De enige taal in deze wereld die serieus wordt genomen is de taal die economen uitkramen. Laat dat nu net de taal zijn die rechtstreeks is ontleend aan een of ander psychiatrisch compendium of meteorologisch handboek, om een paar voorbeelden te geven: de markt is gespannen, nerveus, kent stuiptrekkingen, is in verwarring, in paniek, de markt is in een diepe depressie of de beurs verkeert in zwaar weer, op de beurs is de lucht geklaard, heerst turbulentie, boven de beurs hangen donkere stapelwolken.
    Op de keper beschouwd is economie een afspiegeling van het gevoelsleven en het wisselende, onvoorspelbare weer, niet meer en ook niet minder. Economie is geen wetenschap.
* Economie is voor velen een nieuwe religie, in het westen is het de meest dominante godsdienst. Alle economen die present zijn in de media gedragen zich als dominees, priesters of profeten, zij overstelpen ons met religieus en psychologisch getinte verklaringen, mythische verhalen en mysterieuze symbolen.
* Formeel is er geen economische kerk. Maar er zijn wel formele kerkvaders, zoals Milton Friedman, Friedrich (von) Hayek, Ludwig von Mises, James M. Buchanan, waarvan de heilige economische spreuken en teksten met ontzag worden geciteerd. Al met al heeft dat ertoe geleid dat er nu sprake is van een ware verafgoding en aanbidding van de markt.
* De onvoldoende politieke sturing van de markt heeft desastreuze gevolgen gehad. Om maar een voorbeeld van dit falen te geven: honderd jaar geleden heeft de mondiale crisis geleid tot de opkomst van het nationaal socialisme en fascisme.(1)
* Is het nationaalsocialisme een politieke beweging of een seculiere religie? Wat niet ter discussie staat, is dat de beweging een nieuwe mens wil scheppen. Deze uit Nietzsches hoed getoverde godmens wilde maar al te graag de heerschappij overnemen, maar dan zou hij wel beschermd moeten worden tegen raciale ‘verontreiniging’ en niet te vergeten voldoende levensruimte moeten krijgen. Politiek wordt dan biopolitiek die hand in hand gaat met de geopolitiek die maar een doel heeft en dat is meer levensruimte.
* Na Hitlers machtsovername in 1933 maakte de polyvalente Europese revolutiegeschiedenis plaats voor een nationale revolutie pur sang. De Duitsers overtroefden na vele debacles de Fransen qua nationalistische sentimenten. We kunnen na die voor de nazi's grote overwinning, om de woorden van Hitler aan te halen, waarlijk van 'een geslaagd offensief' spreken.
* Tegenwoordig bespeuren wij opnieuw een tendens richting een nieuwe vorm van nationaalsocialisme en biofascisme (voor wat betreft dat laatste is dat het sleutelen aan het menselijke materiaal en dat allemaal in het kader van de onvolprezen, grenzeloze maakbaarheid).

    Voetnoot F
1. Het fascisme wordt gekenmerkt door de drie-eenheid van leider, staat en volk. Concreet houdt dat de vereenzelviging van leider en staat en die van staat en volk in.

G. Het informatie-imperium, het realisme van de media
    In de hedendaagse mediale wereld is het maatschappelijke leven een omgeploegd hoop zand
    Alles stroomt tegenwoordig de grote databank binnen (naar Herakleitos).

* Zowel het kapitaal en de Big Data zijn puur kwantiteiten. Zij reduceren het vermogen van het denken louter tot cijfers en rekenkundige reeksen.
* De huidige wereld is er een van data en informatiestromen.
* De macht van de informatie heeft een einde gemaakt aan de tijdsduur, wij zijn ondergedompeld in een permanente actualiteitsroes.
* Informatie duurt niet langer dan het moment van kennisgeving.
* Informatie krijgt pas betekenis wanneer ze nieuw is. Zij bestaat bij de gratie van het moment, ze moet klip en klaar zijn.
* Informatie is het medium van de verslaggever die de wereld afstroopt, de ontvanger ontvangt van hem een bericht zonder duiding of verklaring.
* De overstelpende hoeveelheid informatie heeft ertoe geleid dat de wereld onttoverd is.
* Volgens Walter Benjamin zijn kinderen de laatste bewoners van de betoverde wereld.
(Voor Walter Benjamin is de grote verhalenverteller Herodotus, Herodotus geeft een verhaal dat langdurig is, waar een kop en staart aan zit en dat niet als informatie een tel of een paar tellen duurt).
* ‘Als de kunst van het verhalen vertellen zeldzaam wordt, moet dat voor een belangrijk deel toegeschreven worden aan de uitbreiding van informatie.
* De stormachtige opkomst van de informatievoorziening heeft het grote verhaal grote schade toegebracht.
* De homo sapiens is een phono sapiens geworden, een mens van selfies, een persoon die verliefd is op zichzelf. Hij beseft niet dat hij gebruikt wordt, dat al zijn doen en laten gevolgd wordt, dat hij uitgebuit wordt. Zijn speeltje de smartphone blijkt een digitaal panopticum te zijn.
* We leven in een selfiewereld. We fotograferen alleen nog onszelf. De mens is in zichzelf gekeerd, hij verwijst alleen nog naar zichzelf.

    Het grote verhaal en de kleine vertelling, een kritische noot
    Het narratief, de homo narans, de mens als verhalenverteller

    De existentiële crisis van de moderniteit wordt in het licht van de crisis van het narratieve
    veroorzaakt doordat het leven en het vertellen van verhalen uiteengevallen is. In de
    premoderne tijd was het leven nog verankerd in verhalen (Byung-Chul Han)

Byung-Chul maakt een onderscheid tussen het narratief (het verhaal) en de storytelling (het vertellen van ‘verhalen’).(1) Wat mijns inziens een verkeerde aanname is. Dat moet volgens mij het grote verhaal en de vertelling zijn.(2) Het zelfstandig naamwoord vertelling is afgeleid van vertellen dat o.a. ook het (op)tellen van wat dan ook betekent. Zo kun je bij het tellen van cijfers, letters en woorden je ook vertellen. Derhalve opteer ik voor het grote verhaal en de vertelling.(3) Om in dit kader een voorbeeld te geven: informatie die uit woorden bestaat duurt doorgaans een afgemeten aantal tellen. Elke tel staat in de informatiewereld voor een geldbedrag. Data worden in cijfers uitgedrukt, algoritmen zijn berekeningen, algoritmen zijn niets anders dan reken- of optelsommen van instructies.
    Het onderscheid tussen het grote verhaal en de vertelling is, dat het grote verhaal een begin, eind en een clou heeft. Zo is om een voorbeeld te geven De spektakelmaatschappij een groot verhaal. Een dergelijk verhaal is volgens Byung een verhaal dat zich onderscheidt van de storytelling doordat het niet duidt. Nou, met alle respect, dat doet het juist wel, het licht toe, verklaart wat er gaande is, interpreteert een bepaald gebeuren of een reeks van gebeurtenissen, werpt een nieuw licht op een maatschappelijke situatie.
    Ook heeft de vertelling een begin. Dat is het moment waarop de teller van de bankrekening gaat lopen, en eindigt als de stopwatch van de opdrachtgever wordt ingedrukt. Maar de vertelling heeft geen clou, zij duidt of verklaart niet. Zij is een weergave van een reeks van woorden die willekeurig inwisselbaar is voor een andere reeks. Vooral in de media vinden wij die terug in de onafzienbare woordenstroom die dagelijks over onze hoofden wordt uitgestort.
    In tegenstelling tot de inhoudsloze, lege vertellingen, proberen grote verhalen nieuwe verbanden te leggen tussen de gebeurtenissen. Zo worden er tijdens ingrijpende gebeurtenissen nieuwe verhalen verteld die ons helpen om de gebeurtenis de baas te worden door die in te bedden in een zingevende context.
    Als we terugblikken in de geschiedenis, dan maken Plato’s dialogen al duidelijk dat de filosofie grote verhalen kent. In het begin van de westerse filosofie is het grote verhaal (de mythos) al een avontuur, een waagstuk, waarbij je jezelf in het diepe stort. De latere filosofie is vaak het avontuur uit de weg gegaan, zo draait het bij de meer wetenschappelijk ingestelde filosoof Kant, al minder om de mythos.(4)
    Honderden jaren later, is er in de postmoderne tijd, definitief een eind gekomen aan het grote verhaal. Tegenwoordig loochent de filosofie zelfs haar oorspronkelijk verhalend karakter.

    Voetnoten bij deze kritiek
1. Het narratief is een onjuiste typering van het grote verhaal. Tegenwoordig word je doodgegooid in columns met een zus en zo narratief, terwijl het gewoon een aaneenschakeling is van een aantal opmerkingen die ik een vertelling of een vertelsel noem.
2. Vertelsels worden vooral ingezet op het gebied van de marketing. Vertelsels verkopen en dat weten ook de politici. Een vertelsel doet geen beroep op het verstand van de mens, alleen de emoties van hem of haar worden aangesproken.
3. In het onderdeel Informatie-imperium van Aforismen (zie hierboven) wordt nader ingegaan op het onderscheid van het narratief (het verhaal) en de vertelling.
4. De mythe is een geënsceneerd gemeenschapsverhaal. De huidige conservatieve, nationalistische narratieven daarentegen zijn buitensluitend en discriminerend. Vandaag de dag zien we een tendens dat de weinig resterende grote verhalen in toenemende mate worden gedepolitiseerd. Met andere woorden de tijd is rijp, we moeten in weerwil van de tijdgeest op zoek gaan naar nieuwe grote verhalen. We moeten weer grote verhalen ontwerpen om al die grote problemen van deze tijd te tackelen.

H. De overbodige mens
    Wij zijn in een algoritmische blackbox beland

* Het lichaam verkeert in een crisis (Byung-Chul Han).
* De drie monsters van de huidige civilisatie zijn kapitaal, digitalisering en kunstmatige intelligentie. Zij vernederen mens, geest en materie die de slaven zijn geworden van het kwantum en de efficiëntie.
* De data-gestuurde psychopolitiek heeft zich meester gemaakt van ons gedrag. Niets, of het nu ons handelen is of onze gevoelens en denken zijn, zal aan de digitale macht ontsnappen. In de huidige digitale postmoderne wereld verdoezelen we de naaktheid ervan, verhullen we de zinledigheid van het bestaan door permanent te posten, te liken en te sharen.
* In de informatie- en transparantiemaatschappij drukt de naaktheid van het bestaan zich uit in obsceniteit, in de kille obsceniteit van transparantie, informatie en communicatie. Informatie op zich is al pornografisch, want ze heeft geen omhulsel, geen sluier meer.
    'Teveel transparantie riekt naar obsceniteit' om J. Baudrillard te citeren.
* Vandaag de dag nemen we de wereld waar door de informatiebril. Zodra taal tot informatie verkommert verliest taal haar aura. Informatie is het absolute nulpunt van de taal, de magie van de taal is er totaal afwezig.
* De wereld wordt van haar betovering ontdaan. Het mythische vuur is een tijd geleden al uitgedoofd. Wat we ervoor hebben teruggekregen, is dat we de werkelijkheid alleen nog maar waarnemen via het digitale beeldscherm. Het beeldscherm schermt af. Wij krijgen de werkelijke wereld niet te zien, omdat die wordt afgeschermd. En dat heeft ertoe geleid dat het verdwijnen van (kritische) blik gepaard is gegaan met een toename van het narcisme, wij kijken door een narcistische bril naar de samenleving.
* Het digitale breekt het reële af, met gevolg dat het symbolische - dat een belichaming is van de gemeenschappelijke waarden en normen - verdwijnt. Dat zal hoe dan ook leiden tot erosie van het gemeenschapsgevoel.
* In de digitale wereld wordt de toeschouwer als een consumptievarken volgestopt met data. Als er genoeg data voorhanden zijn, spreken de getallen voor zich.
* Big data verklaart niets. Uit Big data kun je alleen correlaties tussen dingen en zaken afleiden (correlaties vormen de meest primitieve vorm van weten, je kunt er niets mee begrijpen).
* Big data kan alleen optellen en rekenen, begrijpen kunnen ze niet.
* Begrijpen is een ‘vorm’, een activiteit die in alle rust iets opneemt, vervolgens dat verwerkt en begrijpelijk maakt.
* Een theorie ontwikkelt conceptuele verbanden die de dingen begrijpelijk maken, zij is de hoogste vorm van weten: wat begrijpen wordt genoemd.
* Kunstmatige Intelligentie (AI) kan het zonder begrip stellen. Terwijl de geest ploetert, rekent en telt AI.
* De datagestuurde geesteswetenschap is geen wetenschap, maar een datawetenschap.
* Data verdrijven de geest naar onbestemde oorden.
* Informatie is lawaai. Onze wereld wordt overstelpt met lawaai. In plaats daarvan heeft de geest stilte nodig om iets voort te brengen of te ontvangen. Scheppen, creëren kan alleen in stilte plaatsvinden.
* Informatie ruïneert de aandacht, vernietigt elk kritisch inzicht.

I. De identiteitsoorlog ontbrandt
    'Er is een wereld geschapen van zombies die met hun identiteit langs elkaar heen leven'
    'Identiteit is een construct'.

* Identiteit wordt tegenwoordig opgevat als een existentiële zaak, maar de ontdekking dat ik besta gaat daar voor alle duidelijkheid aan vooraf.
* Identiteit is niet iets dat van nature is gegeven, het is een cultureel product. Zij komt tot stand door hypostasering (het expliciet en natuurlijk maken) van de culturele verschillen en van het psychologisch, sociaal en linguïstisch eigene.
    Niet onbelangrijk in dezen is dat identiteit je bevestigt, je een plek 'gunt' in het communicatiecircus (vaak word je min of meer gedwongen daarin een rol te spelen).
* In het huidige systeem is er sprake van een niet aan een plaats gebonden financieel kapitalistisch systeem en aan een plaats gebonden identiteit dat, gezien de gespannen verhouding tussen beide, altijd tot een uit de hand gelopen conflict zal leiden. (Hoeveel tijdvakken zijn er in de geschiedenis van de mensheid geweest waarin de conflicten niet uit de hand zijn gelopen.)
* Ideologie is een ‘camp’-ideologie geworden. Wij lijden aan een ernstige vorm van ‘campisme’.
* Het 'wokisme' was de ideale brandstof om de chaosmachine op volle toeren te laten draaien.

    De cultuurstrijd onder vuur
* In het huidige, overheersende cultuurpessimisme zijn de verliezen groter dan de winsten.
* De weg van de cultuurpolitiek bleek een doodlopende weg te zijn.
* Links stortte zich op de identiteitspolitiek, rechts omarmde het nativisme.
* De afgelopen veertig jaar heeft de cultuurstrijd (de identiteitspolitiek) de politieke strijd voor sociale rechtvaardigheid om zeep geholpen. Volgens de Amerikaanse filosoof Richard Rorty verdween democratisch links gedurende die jaren praktisch geheel van het politieke toneel. Het vertrouwen in de politiek liep bij de meerderheid van de bevolking een grote deuk op (Richard Rorty, 1998). En die ontwikkeling heeft grote gevolgen gehad. Progressief links heeft in veel landen ruim baan moeten maken voor extreemrechts (Achieving Our Country; Leftist Thought in Twentieth-Century America, 1998).
* Is er hedentendage nog verschil tussen 'links' en 'rechts'? De visie die ze hebben op sociaal, economisch en politiek gebied is identiek, dat wil zeggen uiterst behoudend, daarover bestaat geen twijfel. Op cultureel gebied zien wij dat rechts pessimistisch is, zij dagdroomt over culturele identiteiten uit het verleden, links is ook pessimistisch, maar zij is 'woke', wakker geworden. Haar blik - gefilterd door de bril van diversiteit, inclusiviteit en politieke correctheid - is eendimensionaal gericht op het verschil en onderscheid van culturele identiteiten, daarbij, we kunnen waarlijk van een kokervisie spreken, ziet zij door de bomen het bos niet meer, zij is volkomen de weg kwijtgeraakt.
* Bestaat er vandaag de dag alleen nog maar een oppositie tussen de leefwereld van rechts en de systeemwereld van links? Zo te zien niet, als ik om me heen kijk!
* Over inclusiviteit gesproken. Het fascisme had geen duidelijke ideologie, het was een vaag totalitarisme, een collage van uiteenlopende filosofische en politieke ideeën die op zich bestond uit een vat van contradicties (een barokke, katholieke cultus van een inclusieve gemeenschap). Nazisme daarentegen, is een gotische, racistische cultus van het exclusieve Volk.
    Het nazisme is gebaseerd op de ontkenning van de menselijke natuur van de ander, fascisme op de agressieve insluiting van de ander op straffe van uitstoting, zelfs van uitroeiing van degenen die weigeren deel uit te maken van de groep.
* Lang geleden zei de ultraconservatieve Joseph de Maistre: wij hebben lange tijd niets begrepen van de revolutie waar we nu getuige van zijn (hij doelde op de Franse revolutie). Wij dachten dat het een (tijdelijke) gebeurtenis was, daarin hebben we ons vergist. Wij zijn gewoon een nieuw tijdperk binnengetreden.
* Diezelfde Joseph De Maistre (1753-1821), de doorgedraaide absolutist, bleek een apostel te zijn van de monsterlijke drie-eenheid paus, vorst en beul. De Verlichting zag hij als een bedreiging van de natuurlijke orde en als een belediging van het gezonde verstand. ‘Qui est l’ennemi? Wie is de vijand vroeg hij zich doorlopend af, net als zijn navolger Carl Schmitt.
* Ook de aartsconservatief Edmund Burke lustte er wel pap van. De reactionaire Engelsman - Roger Scruton, die op zijn beurt weer geadoreerd werd door Thierry Baudet, was een groot fan van hem - zag de Franse Revolutie als een grote ondermijning van de natuurlijke orde die naar zijn inzicht gebaseerd was op het patriarchaat en de rigide standenmaatschappij.
* Hoe dan ook, de Franse revolutie heeft de door God gegeven orde verslagen.
* De aanslag op de natuur is compleet, de natuur is door de alles verterende groei vernietigd. De verwoesting van het milieu en het sociale leven lijkt onomkeerbaar.
* De natuur schept gelijkenissen (mimicry). Maar de mens heeft een hoge mate van bekwaamheid ontwikkeld in het produceren van gelijkenissen. De richting van de verandering lijkt te worden bepaald door het steeds sterker of zwakker worden van het mimetisch vermogen.
* Omkeerbaarheid als gedachte zul je niet snel aantreffen in toespraken van de huidige politieke machthebbers en de programma's van de politieke partijen.
* De huidige politiek verkondigt op demonstratieve wijze halve waarheden, die door diverse bevolkingsgroepen geïnterpreteerd worden als leugens, onwaarheden, cynische uitspraken en ongecontroleerde uitvallen.
* Al in 1964 wierp de Amerikaanse geschiedkundige Richard Hofstadter de vraag op over wat hij de ‘paranoïde stijl’ noemde van de Amerikaanse politiek met zijn agressie, denken in complotten en apocalyptisch taalgebruik. Ook de huidige politiek, we hebben dat weer kunnen vaststellen bij de onlangs gehouden verkiezingen, staat bol van hyperbolen, overdrijvingen en uitvallen die direct gericht zijn op de persoon.
* Hitlers politiek zat vol met leugens. Hij heeft zonder scrupules zich van iedere vorm van demagogie bediend om zijn doelen te bereiken. In Hitlers politiek verwoest de waan de werkelijkheid, het is een staaltje van een ongekende vorm van bewuste misleiding. Zoals we allemaal weten is het uitgelopen op een catastrofe waar de vrijheid te gronde is gericht.
* De bevelvoerders in politiek en leger dienden in de geest van Hitler te handelen, hun geest dient zich te versmelten met die van de grote leider Adolf Hitler (Hannah Arendt). Tegenwoordig zien wij een identieke ontwikkeling in het gedrag en de handelwijze van 'de grote leider' Trump, Ruttes afgod.
* ‘De massa wil op de meest schaamteloze wijze worden voorgelogen’, pent Hitler in zijn Mein Kampf.
* Het bulkt tegenwoordig van landen met een heimelijk nationaalsocialistisch sentiment.

J. Het vermaledijde hyperindividualisme
    'Wij neigen ertoe ons te vervreemden van de cultuur'.
    We zijn verliefd op de godsdienst van het ik, iedereen is gepromoveerd tot priester van zichzelf.
    Wij zijn alleen nog op het ik gericht.

* De oude heteronome, betoverde orde (de wereld van natie, religie en gezin) werd na de Tweede Wereldoorlog vervangen door een autonome, geïndividualiseerde orde, waar het individu geheel op zichzelf kwam te staan.
* In de jaren zeventig van de vorige eeuw komt de Amerikaanse cultuurpessimist Tom Wolfe in (The 'Me' Decade and the Third Great Awakening (1976), met het fenomeen hyperindividualisme op de proppen. Wij zijn, zegt hij, in een pandemisch tijdperk van hyperindividualisme beland. Om maar meteen met de deur in huis te vallen, in zijn boek veegt Wolfe, om maar een van de vele voorbeelden te noemen, de vloer aan met de feministische beweging die volgens hem in de jaren zeventig aan een ernstige vorm van narcisme lijdt. Al heel vroeg koppelt Wolfe het narcisme aan het proces van individualisering. Dit proces groeit, zoals bekend, in de jaren zeventig naar een hoogtepunt.
* Eerder was Friedrich Nietzsche al met de superindividualist (de superieure enkeling) aan komen zetten. Hij, de enkeling, is volgens hem nog in staat het nihilisme te overwinnen. Overwin het nihilisme en omarm het leven, voegt de man uit Röcken eraan toe.
    Met die stellingname desavoueerde hij het klassenbegrip van Marx en plaatste toen als alternatief het individu op de voorgrond. Van klasse - het kapitalisme zal aan zijn tegenstrijdigheden bezwijken en de arbeidende klasse zal met de overwinning gaan strijken - naar superindividu is slechts een wandeltocht lang, zou je kunnen zeggen.
* Ook mogen we op het conto van Nietzsche schrijven dat hij definitief heeft afgerekend met het religieus ingekleurde vooruitgangsgeloof van wetenschap, cultuur en volk en in plaats daarvan in absolute zin gekozen heeft voor het individu.
* Aan de overkant van de oceaan kwam de uitgeweken Russin Ayn Rand met de nachtwakerstaat (een zo klein mogelijke overheid) en een laat maar waaien kapitalisme (laissez faire kapitalisme) aan zetten. Het door haar gepropageerde anarchokapitalisme zal niet veel later uitmonden in een overal over de wereld uitwaaierend illiberalisme.

K. Het diep gezonken werelddeel Europa

    1. Europa, een zinkend schip
    'Het huidige Europa lijdt in zijn geheel aan een ernstige vorm van verveling', het is ‘een
    samenraapsel van diverse conservatismen’, Alain Badiou.

* Na de Tweede Wereldoorlog was het bestaan van de Europeanen onzeker, zo niet ongewis.
* Onder het vaandel van Europa zul je niet snel ten strijde trekken.
* Met uitzondering van enkele exemplarische persoonlijkheden zou je de afgelopen periodes in Europa kunnen diagnosticeren als een patiënt die aan niet te behandelen vorm van schizofrenie lijdt.
* De Europese vertaling van nihilisme wordt gekenmerkt door een oeverloos, cultuurkritische polemiek waarbij de scheiding tussen zelfdiagnostiek en haatretoriek wordt uitgewist.
* 'L'existentialisme est un nihilisme' is een typische karakterisering van het Europese denken.
* In Europa is er een heftige strijd gaande tussen beroeps-Europeanen en Europa-onverschilligen.
* De wereld verandert in een moordend tempo, maar de richting waar naartoe is volledig zoek.
* Elk land denkt nu alleen nog maar naar het eigenbelang.

    2. Europa en haar geschiedenis, een terugval in de tijd
    ‘Die afschuwelijke werkelijkheid, het zelfingenomen geblaat, de platte en uiterst gevaarlijke
    gemeenplaatsen van politici en militairen, het is zondermeer schokkend en deprimerend.
    Beschaving, vrijheid, menselijkheid, de zogenaamde vrije wereld blijken holle, inhoudsloze
    begrippen te zijn’.
    Th. Adorno, Minima moralia, reflecties uit het beschadigde leven.

* ‘De Europeaan, schreef Alexis de Tocqueville in 1831, is voor mensen van andere rassen wat de mens zelf is voor dieren. Hij laat zich door hen in zijn behoeften voorzien en wanneer zij niet doen wat hij wil, vernietigt hij ze’.
* Er moet een historisch een moment aan te wijzen zijn dat Europa tussen alle nieuwe opkomende machten tussen wal en schip is geraakt.
* In de 16de eeuw verliep de uitbreiding van Europa via avontuurlijke, woeste tochten op zee om nieuwe landen te ontdekken. Avonturiers kozen in wankele boten het ruime zeesop nadat ze een bericht hadden ontvangen dat er meer achter de horizon verscholen lag.
    Niet veel later, nadat een van de weinig overgebleven scheepsmaten die niet aan scheurbuik overleden was vanuit het kraaiennest de kreet slaakte land in zicht, werden die reizen verbonden met een grote missie, die tweeledig was.
    Enerzijds was dat een godsdienstige missie gesteund door het centraal comité van de katholieke kerk, anderzijds was het een door koninklijke machtsfanatici gepromoote politie-economische missie die zich in de praktijk vertaalde in een agressieve, nietsontziende koloniale overheersing, in een door God goedgekeurde slavenhandel en in een brute gewelddadige vernietiging van de lokale bevolking etc.
* De kerkleiders in Spanje en Portugal waren ervan overtuigd dat de onderdrukking en vernietiging van ketters een goddelijke plicht was voor alle christenen. Zij beriepen zich op de kerkvader Augustinus die hen ingefluisterd had dat goede christenen de Blijde Boodschap desnoods met geweld over de hele wereld moesten verspreiden, en dat allemaal, zo vergoelijkten zij, uit barmhartigheid en een 'diep' medelijden met al die zielige inboorlingen.
    Via het woord en de zegening van Augustinus kregen de Europeanen carte blanche de overzeese rijkdommen te confisqueren en andersdenkenden tot slaaf te maken.
* Door de geschiedenis heen zien wij een wisselwerking van trektochten in- en uit de continenten. Ooit was er de uitwaaierende uittocht uit Afrika van de homo sapiens, daarna in de 16de eeuw vindt er een triomfantelijke intocht plaats van Europeanen met hun tomeloze drang tot gebiedsuitbreiding. Nu zien we weer een wanhopige uittocht van koloniale slachtoffers uit landen waar een permanente oorlog of hongersnood heerst.
* De havens van Europa bloeien op, zij worden de laad- en losplekken van producten, goederen en mensen die uit de uitheemse, overheerste gewesten ‘ontvreemd’ zijn.
* De slavenhandel van de Europese handelaren is alleen overtroffen door de islamitische slavenhandel.
* Na 1961 zijn er in Afrika - na terugtrekking van de koloniale machten - twee keer zoveel mensen als gevolg van de inter-Afrikaanse conflicten omgekomen als die door de slavenhandel vanaf eind 16de eeuw t/m 1867 naar Amerika zijn gedeporteerd, dat moeten volgens de laatste schattingen 11 miljoen mensen zijn geweest.
* Wat in Europa vanaf de 18de eeuw de Verlichting heette, was in feite niets anders dan een programma om het begrip civilisatie volop in de schijnwerpers te plaatsen.
    In een van mijn laatste boeken heb ik dat fenomeen als volgt tegen het licht gehouden: Zij, de kunstenaars, koketteren met het Duits zijn, zij plaatsen de levensechte, vitale Duitse cultuur tegenover de slappe, weke Franse civilisatie. Je kunt ook zeggen dat zij de Dionysische gemeenschap tegenover de mechanische rationalistische maatschappij plaatsen: de helden tegenover de handelaren en de zwijmelaars, het tragische bewustzijn tegenover de utilitaristische denkers, de muzikale geest tegenover de calculerende mentaliteit, de heroïsche man tegenover de met de dood flirtende romanticus.
    Het spreekt voor zich dat voortaan de gedesillusioneerde geest van de Duitse cultuur - het bedenkelijke verbond van ridders, dood en duivel die een raszuivere Ariër oplevert - enthousiast omarmd werd.
* De Verlichting in Europa blijft zo lang bestaan als de scheppende hartstochten erin slagen die van het ressentiment in bedwang te houden (naar Spinoza).
* Niet veel later zei de Engelse historicus Edmund Burke over de Franse revolutie het volgende: aan het tijdperk van de ridderlijkheid is een einde gekomen. Dat van de drogredenaars, economen en rekenaars is aangebroken. Voorgoed is de glorie van Europa verdwenen, verkondigde hij op luide toon in een van de salons. Je bent een echte conservatief of je bent het niet.
* Elk volk maakt doorgaans maar een revolutie mee, die voortaan een inktzwarte stempel drukt op de geschiedenis. De minder ingrijpende worden altijd vergeleken met schimmige omwentelingen uit een ver verleden.
* Wat Europeanen als hun vrijheid beschouwen, is het ‘voorrecht’ om voor lange tijd twee heren te mogen dienen. Ooit was dat de keizer en God, later werd dat het vaderland en de waarheid. Met andere woorden de dualiteit tussen politieke en religieuze macht, werd vervangen door die tussen nationalisme en filosofie.
* De botsingen van het Britse Rijk, de Franse Natie, het Duitse Rijk, het Russische Rijk en de Verenigde Staten van Amerika met in hun kielzog een trits van tweederangs machtspretendenten worden in de wandelgangen van historici oorlogen genoemd.
* Rusland oostelijk gelegen van Europa had in de 19de eeuw al een andere opvatting over civilisatie. Wij zijn, zo werd daar gedacht, een naburig rijk dat anders is, wij zijn het andere zijn.
* Er waren in Europa toen al meer wapenhandelaren te vinden dan kritische filosofen. Nu is de balans totaal uit het evenwicht geslagen. De kritische filosofen zijn moe of op de vlucht geslagen.
* Ooit was het: Europa weet alles, Europa wil alles, Europa besluit alles, nu is Europa een lijdend voorwerp geworden.
* Europa is het zielige onsamenhangende continent dat zich diep laat vernederen door andere wereldmachten. Zodra Trump ook maar iets in het wilde weg roept, loopt het bij Europese politici al dun door de broek.
* Over een transparante democratie gesproken. In de Europese hoofdstad Brussel werken duizenden lobbyisten die de politiek aldaar onder grote druk zetten.
* In het democratisch bestel van tegenwoordig is er sprake van een ware ‘nachtmerrie’ van coalities. Met als gevolg dat het gehele politieke klimaat beheerst wordt door angst, koppigheid en verbittering.
* Je hoeft niet over een glazen bol te beschikken om vast te stellen dat de toekomst van Europa uiterst ongewis is met de opkomst van al die nationaal-conservatieve groeperingen, heimelijke fascistische broederschappen, bij elkaar gelogen alternatieven en haar vele crises.
* Het westerse kolonialisme en imperialisme is bepalend geweest voor de nazileiders om destijds Oekraïne in te lijven. Dat streven steekt in het huidige Europa weer de kop op.
* Zeg het voort: er is een nieuw idee in Europa (wat op zich een oud idee is), de ondergang lijkt nabij.

    3. Europa en de ondergang van de natiestaat
* De ooit gewelddadige supermachten van het kapitalisme met hun oude imperiale ambities zijn rechts ingehaald door nieuwe supermachten, zoals de VS, China en India die niet meer gehecht zijn aan de natiestaat.
* De natiestaat heeft zich na de Verlichting op de vleugels van het kapitalisme ontwikkeld tot het enige alternatief van een politieke organisatie.
* Net zoals een bedrijf of een kerk is de natiestaat louter een verzameling van individuen. In de natiestaat acteert de mens alleen ten behoeve van zichzelf, hij is direct aansprakelijk voor wat hij doet. Daarentegen kan de natiestaat doen wat hij wil.
* De natiestaat had aanvankelijk een sacraal geloof, later een seculier geloof in de liberale waarden. Nu die waarden onder druk zijn komen te staan, stort de natiestaat langzaamaan in.
* De natte droom: De Europese superstaat zal niet bij elkaar gehouden worden door zijn politieke instituties.
* De grote problemen kunnen niet meer door een natiestaat worden opgelost.(1)

    Voetnoot K
1. Spinoza legde in zijn geschriften expliciet de nadruk op dat wat het beste is voor een staat, dat is niet een staat die geregeerd wordt door goede mensen, maar een staat die zo geregeerd wordt, dat het niet uitmaakt of die geregeerd wordt door goede of slechte mensen.

L. Toekomst uit zicht
* We hebben geen toekomstperspectief meer, we jakkeren voort van de ene crisis naar de andere.
* De poort van de chaos staat wagenwijd open. Als we morgen wakker worden weten wij niet meer hoe de wereld eruit ziet. Het enige dat vaststaat, is dat de toekomst ongewis is.
* Dat de VS compleet in de war is, zo niet gestoord, is niet vreemd. In zo'n groot land raak je gemakkelijk de weg kwijt.(1)
* Waarom moet ik nadenken? Ik ben toch de president van de Verenigde Staten!
* Dat krijg je als je jezelf als het Grootste Geluk beschouwt dat de mensheid ooit is overkomen. Trump is in zijn eigen gedachtewereldje een magistrale stralende zon. Ziehier, de nieuwe Zonnekoning.
* Steeds meer regeringsleiders gaan Trump na-apen. Sommigen proberen hem zelfs te overtreffen in zijn leugenachtigheid, onvoorspelbaarheid en platvloersheid.     Trump zei op een massabijeenkomst dat de aanwezige verslaggevers bloedzuigers zijn. En dat we deze ‘fake news-verspreiders' best mogen afschieten.
* In de VS is de woede en de onvoorspelbaarheid aan de macht, in Rusland overheerst het narratief van een tsaristisch Groot Rusland. Maar met dat 19de-eeuwse narratief kom je tegenwoordig niet veel verder dan een paar loopgraven.
* Waarin onderscheiden Poetin en Trump zich? Eerstgenoemde is voorspelbaar, de tweede heeft, zoals we allemaal al weten, een hoge graad van onvoorspelbaarheid. Maar ze hebben ook iets gemeenschappelijk en dat is dat beiden volstrekt onbetrouwbaar zijn.
* Trump is zo onbetrouwbaar dat hij zelfs zijn beste vriend voor de trein zou gooien.
* Trump en de grootheidswaanzin, aflevering 1. Tegenwoordig komt het grootste gevaar van de andere kant van de oceaan.
* Om gezien bovenstaand aforisme Antonio Gramsci te citeren: 'De oude wereld sterft, en de nieuwe wereld worstelt om geboren te worden, de tijd is rijp voor monsters'.
* De huidige politiek is een lachwekkende vertoning geworden.
* De wereldkampioenschappen leugens en onwaarheden verkondigen zijn in volle gang.

    Voetnoot L
1. Over een beetje de weg kwijt zijn, hierbij twee voorbeelden uit het verleden: Tolstoj liep op zijn tweeëntachtigste van huis weg, op het dichtsbijzijnde station gaf hij de geest wachtend op een trein die hem naar nergenshuize zou brengen.
    Of wat te denken van Sartre die in zijn laatste jaren het marxisme afzweert en de Thora gaat bestuderen, waarschijnlijk beïnvloedt door zijn trouwe metgezel Benny Lévi (niet te verwarren met Bernard-Henri Lévi), die toen een enorme carrièrestap had gezet en voortaan door het leven ging als rabbi (rabbijn).

M. De maatschappij in verval
* Het creëren van chaos is een instrument in handen van heersers.
* Hoe stabiel een maatschappij ook is, op een gegeven moment ontstaat er hoe dan ook chaos. Als de chaos een zeker niveau bereikt, is de orde alleen nog maar te herstellen door een zondebok of vijand aan te wijzen.
* Raadpleeg, gezien het bovenstaande, eens het werk van René Girard, de analyticus van het zondenbok–mechanisme en de rivaliteit die er tussen al die politieke en culturele sekten bestaat.
* De losgeslagen rijke elitaire horde dreigt de gewone mens te verpulveren, de vraag is actueel of die ooit nog in staat is wraak te nemen.
* Volgens Shakespeare hebben advocaten geen moraal, ze zijn bereid steun te leveren aan alles en iedereen. Ze lossen geen problemen op. Nee, ze veroorzaken ze juist. Kijk maar eens hoeveel juristen politici zijn geworden. Het is toch algemeen bekend dat politici evenveel ethisch besef hebben als een groepje verslaafde bedelaars.
* Er zijn democratieën waar de president met 106% van de stemmen wordt gekozen.
* De strijd van de techmiljardairs is gericht op de liquidatie van de oude politieke elite.
* Zij, de techmiljardairs, hebben er een grote rotzooi van gemaakt, zij scheppen er een genoegen in overal chaos te creëren. Orde, regels, rechten, respect, hebben zij in de ban gedaan.
* Om een recent voorbeeld te noemen afkomstig uit de koker van techmiljardair Elon Musk. Tijdens een openbare gelegenheid beweerde hij dat de hulporganisatie USaid vijftig miljoen dollar aan condooms uitgegeven had ten behoeve van de Gazanen. Gewoon een plat verzinsel met de bedoeling het budget van USaid flink te korten. Als reactie op het commentaar dat hij kreeg, verkondigde Musk: ‘Sommige dingen die ik zeg, zijn 'onjuist'.’
* Niet alleen techmiljardairs, machthebbers en politici creëren chaos, er zijn er meer die 'er een handje van hebben'.
* 'Verwarring schept chaos....en chaos schept kansen' (Sun Tzu). Chaos is een verdienmodel.
* De praktische invulling van het nihilisme vinden we in Silicon Valley.
* De grote techbedrijven gedragen zich als een natiestaat.
* Zij, de techboys, moeten wel aan het syndroom van Asperger lijden, gezien hun genadeloze strijd voor het veroveren van de planetaire en intergalactische heerschappij.

N. Het nu
* De huidige ‘liberale democratie’, voortgekomen uit het puin van de Tweede wereldoorlog, kan gekenschetst worden als een ‘onbeheersbaar avontuur’ waar het fenomeen ‘macht een lege plaats is en zij, die haar uitoefenen, eenvoudige stervelingen zijn die die macht slechts een korte tijd bezitten’ (Claude Lefort).
* De zwakte van de huidige moderne democratie is er een essentiële eigenschap van.
* De afgelopen 18 jaar is de vrijheid in de wereld alleen maar verder afgenomen, de democratische achteruitgang holt in 52 landen - 22% van de wereldbevolking - met sprongen achteruit. Nog maar 20% van de wereldbevolking voelt zich nog ‘vrij’.
* Vanaf de jaren zeventig is het maatschappelijk bewustzijn bezet door de media, er heeft een kolonisatie van het bewustzijn plaatsgevonden. Het individuele verlangen is omgezet in een concurrentiestrijd, die het startpunt is van de neoliberale agressie.
    Ook kwam door de nu absolute vorm van kapitalisme, het kaapkapitalisme, het geestelijk welzijn van de mens onder zware druk te staan. De nihilistische effecten die de psychosfeer hebben aangetast, zijn diepgaand.
* Nu de maatschappelijke geest de laatste tijd wordt meegesleurd in een maalstroom van psychische stoornissen, uiteenlopend van psychose, euforie, droefheid tot depressie, staan maatschappelijke conventies onder zware druk. Een ongefilterde stroom van waanzin dringt de maatschappelijke geest binnen, die vervolgens allerlei ingrijpende conflicten uitlokt die zich over de gehele aardbol aan het verspreiden zijn.
* Het kwaad dat het financieel kapitalisme heeft aangericht, is ongekend. Vroeger was er nog sprake van het algemeen belang (gelijke rechten, betaalde arbeid, ethische waarden etc. etc.), dat verbonden was aan een territoriale gemeenschap.
    Maar toen het financieel kapitalisme de productie had gedeterritorialiseerd en de bron van de macht diffuus was geworden, zijn de algemeen aangehangen voorwaarden van ethisch gedrag als sneeuw voor de zon verdwenen. Dat heeft ertoe geleid dat er geen enkel belang meer bestaat om de contouren te schetsen van een of ander toekomstig welzijn van de gemeenschap.
* De politiek bestaat uit de wil tot verovering en behoud van macht. Elke macht droomt van het dwarsbomen en controleren van zaken die niet stroken met de uitoefening ervan. Politiek draait altijd uit op de noodzaak tot vervalsen.
* Politiek en vrijheid van geest sluiten elkaar uit. Zij (de vrije geest) is de vijand van alle partijen, van elke doctrine die macht bezit of ernaar streeft.

    1. Voor de neergang
* Er is een chaotische cultuur, een entropisch imperium, een gesloten tautologische realiteit, een hyperrealiteit van ‘commodificatie’ ontstaan.
* Het spektakel en de media worden aangevreten door het buiten, door de georganiseerde criminaliteit, door migratiestromen, armoede, opstanden in getto’s, ecologische catastrofes, grootscheepse financiële manipulaties, klimatologische catastrofes, talloze oorlogen en oorlogsdreigingen en de overal heersende chaotische politieke situatie. Hoe meer buiten, hoe doller en krampachtiger het spektakel wordt.
* De posthistorie is in feite een geseculariseerde versie van het Messiaanse narratief (paradijs, zondeval, verlossing). Bij Hegel is dat de staat, bij Marx de klasseloze maatschappij, bij Debord en Baudrillard de consumptie- en spektakelmaatschappij, bij Fukuyama, de triomf van de liberale democratie.
    Na deze grote overwinning stelde de Amerikaanse socioloog ons in het vooruitzicht, dat de mens nog lang en gelukkig zal leven. Maar de harde werkelijkheid is, dat het Niets regeert. En dat betekent eenvoudigweg, dat als gevolg van de technische en economische vooruitgang, de entropie op een gegeven moment de laatste aanwezige resten van de huidige orde zal opruimen.
* Verzet is volgens Nietzsche ‘instinctieve weerstand’, het is verzet tegen de toestand, tegen allerlei impulsen die worden opgelegd.
* Marx repte nog over het finale gevecht tussen kapitaal en arbeid, hij was stellig ervan overtuigd dat het proletariaat in verzet zou komen. Is het verzet niet een 'das war einmal' geworden? De roept de volgende vraag op: wie pleegt er nog verzet?
    In ieder geval niet de actievelingen die rollen als een 'rolling stone', want zij handelen volgens de wetten van de mechanica. Zij ontplooien activiteiten die de wetten van de mechanica volgen.
* Een troostende gedachte: Alles is in beweging, niets is blijvend. Alle dingen zijn voorbestemd om uit elkaar te vallen, te verdwijnen, te vervloeien of op te lossen (Herakleitos).
* Alleen de bewegingswetten zijn eeuwig. De beweging kent geen begin noch eind: ‘Le mouvement est; voilà tout!’ (P.J. Proudhon).

    2. Hoe te handelen?
* Handelen leidt actief nieuwe processen in, maar de mens is passief overgeleverd aan het anonieme levensproces van de soort, ze is overgeleverd aan arbeid, zij is een werkend dier (een 'animal laborans'), Hannah Arendt.(1)
    In de huidige prestatiemaatschappij is de mens, de 'animal laborans', het tegendeel van het animale, hij/zij is hyperactief en hyperneurotisch.

    Voetnoot N
1. Vita activa: Heidegger ziet het handelen in het perspectief van de dood/de sterfelijkheid, de sterfelijkheid begrenst het handelen. Hannah Arendt plaats het handelen in het perspectief van het geboren worden (zie een eerdere voetnoot).

O. Nagekomen aforismen
    1. In- en uitvallen

* Wolfgang Goethes jonge Werther, die zoveel lijdt, roept vertwijfeld uit: ’Ik zie niets anders dan een eeuwig verslindend, eeuwig herkauwend monster’.
* Kunst is pas kunst als er een (geldelijke) waarde aan wordt toegekend.
* Kunst is geen kunst meer als je erover gaat nadenken.
* De bittere ervaringsarmoede waarmee de conceptuele kunst ons confronteert, haar expliciete nietszeggendheid, is niet meer te verdragen.
* ‘Die Kunst ist der nächste Nachbar der Wildnis’, een gevleugelde uitspraak van Duitse geograaf Karl Ganser).
* Kunst heeft in onze maatschappij uitsluitend betrekking op objecten (kunst speelt zich grotendeels af in de materiële wereld).
* We moeten ophouden over kunst te denken, we moeten de draad van de kunst van het denken weer oppakken.
* Waarom is een veredeld denkwerk, zoals dit werk, geen kunstwerk?
* Kan het leven van ieder mens in deze tijd nog een kunstwerk zijn, zoals ooit de avant-garde veronderstelde?
* Komt ons bewustzijn voort uit ons brein of komt ons brein voort uit ons bewustzijn?
* Er is een proces gaande richting een doorgeslagen vorm van modernisme, dat we postmodernisme noemen. (De postmoderne filosofie handelt over waarheid als construct, over de manier waarop de taal ons denken bepaalt, en over de werking van de macht op meerdere niveaus).
* In de moderniteit hebben we de rationaliteit op de troon gezet. Wat we op de troon zetten gaan we vereren en wat we vereren daar gaan we ons mee identificeren.
* In de postmoderniteit hebben we de rationaliteit van de troon gestoten. De rede is toen met het grootvuil meegegeven.
* 'The Best of the West'? De waarheid is gesneuveld.
* We kunnen alles weten, maar niet alles begrijpen (Albert Einstein, het universum gehoorzaamt aan rationele wetten, God dobbelt niet).
* Alwetendheid blijft een droom van de natuurwetenschappen, maar dat is niet de grote droom van de filosofie.
* In tegenstelling tot wat doorgaans wordt beweerd, blaast Foucault de waarheid niet op, maar plaatst hij de geldigheid ervan in een tijdsgebonden discursief kader.
* Het Zijn is bij Spinoza allesomvattend, Natuur en God maken daar deel van uit. Bij de lenzenslijper uit Rijnsburg zijn geest en materie geen gescheiden substanties, zij vormen één eenheid.
* Opgelet: De subjectieve kant van het bewustzijn, de ervaring van het Zijn en dat wat we Zijn, is zowel de bron van de religie, als van de objectief-naturalistische wetenschap.
* De mens heeft een ‘tekort aan het zijn’ daardoor zijn de religies ontstaan.
* Sinds we opgehouden zijn in God te geloven hebben we een tijdje geworsteld met het geloof in de mens.
* Uit het Niets is de schepping ontstaan, Gods werk moeten we als een ‘creatio nihilo’ beschouwen. Het Niets kan de mens, als hij op het sterfbed ligt, verslinden. En dat geldt natuurlijk ook voor het echte leven als hij zijn eigen ik ontkent, als hij beseft dat hij zijn kwaliteiten en mogelijkheden niet heeft ontwikkeld.
* Waar het middel heerst, bestaat er geen doel meer.
* Robots gaan niet op ons lijken, wij gaan op robots lijken.
* Alles is ondergeschikt gemaakt aan de techniek.
* In meerdere opzichten drijft de technologische vooruitgang ons richting de afgrond.
* Met de reusachtige ontwikkeling van de techniek is er een geheel nieuwe armzaligheid van de mens opgetreden. Parallel aan die armzaligheid is er een alleszins schamel ideeënrijkdom opgekomen met de herleving van astrologie, yogawijsheid, scholastische ideeën, spiritualiteit, veganisme, vegetarisme, gnostische wijsheden, orthodox christelijke zienswijzen etc. Allemaal relicten die uit een ver verleden stammen.
* Er is een nieuwe vorm van primitivisme aan het ontstaan.
* Sinds we God hebben afgeschaft, is de techniek heilig verklaard.
* De toenemende materialisering en mechanisering van het wereldbeeld heeft de wereld in een groot machinepark veranderd. We zijn levende machines zonder vrije wil.
* Alleen als de machines weigeren of stukgaan, is er nog een moment van vrijheid.
* De keuze is de machine als mens, of de mens als machine. De machine is een mens zonder wereld (Günther Anders).
* De mens wordt één met de machine, dat betekent dat hij een cybernetische eenheid, een cyborg wordt.
* Het lot van de mens is een ding te worden.
* De meeste mensen neigen niet tot opstand.
* Het technisch-economisch systeem is vastgelopen in het slijk van het kapitaal.
* Economie is verworden tot een plutonomie.
* De geschiedenis is, zoals ik al eerder heb gezegd, er een van breuken, uitzonderingen, kantelpunten. In de gesloten neoliberale wereld van de markten bestaan die breuken niet, die wereld bestaat alleen uit data.
* Bij AI draait het om doelen, niet om middelen zoals bijvoorbeeld bij de automatisering nog het geval was. AI stelt zijn eigen doelen, zij formuleert en bepaalt de strategie voor de toekomst.
* De macht van AI is volstrekt niet democratisch en zeker niet transparant, het is een autoritaire intelligentie die data centraliseert en ze omzet in macht (Guiliano da Empoli).
* Wat staat er te gebeuren met het menselijke bewustzijn als AI de wereld verklaart?
* De enige manier om een relatie aan te gaan met AI is een geloofsbelijdenis af te leggen. De grote belofte van AI is dat ze voor ons zal zorgen, zelfs als we er niets van snappen, zoals trouwens bij ieder geloof in een God.
* De schade die AI aan de wereld toebrengt kan gezien worden als een kapitalistische sabotage van menselijke kennis en beoordelingscriteria, zodat niet-menselijke systemen van de ontstane chaos kunnen profiteren.
*AI is een metabolische technologie die de toekomst opvreet. Dat betekent dat het energiegebruik van de datacenters dat van de grote steden en zelfs van hele landen zal evenaren. De vervuilingen die dat teweegbrengt zal ten koste gaan van de hele planeet.
* Door de toenemende digitalisering in de samenleving is het debat ontaardt in een genadeloze concurrentiestrijd.
* De digitale technologie eist praktisch al onze tijd, ruimte, gedachtes en gevoelens op en dat boezemt ons angst in. Kennelijk is dat wat we willen.
* AI met zijn nihilistische neigingen, met zijn vlucht uit de realiteit, zal de neergang alleen maar bespoedigen.
* De digitale revolutie heeft ons veroordeeld tot een lusteloze, zappende, onwetende bankhanger.
* AGI is een verzinsel, een losgeslagen fantasie die ons verlangen naar verlossing wil bevredigen. Als dat project op een gegeven moment op een fiasco uitloopt, dan zullen we gedwongen worden ons te verhouden tot ons bewustzijn, tot onze vrijheid. AGI zal, hoe dan ook, tot teleurstelling, tot waanzin, tot ontreddering leiden.
* ChatGPT is er om mensen te behagen, naar de zin te maken, om het ego te strelen. ChatGPT duldt geen tegenspraak.
* ChatGPT is een commercieel monster dat maar een doel heeft en dat is onze gedachten opvreten en ons kritisch vermogen lamleggen.
* Tegenwoordig kunnen algoritmen totalitaire onderdanen van ons maken.

   2. Na een noodgedwongen onderbreking
* Achteraf bezien is mei ’68 alleen maar een hedonistische revolutie geweest, een door de elite toegestane gecontroleerde bevrijding van het traditionele waarden- en normenpatroon. Om kort te gaan: Mei '68 was een nihilistische opstand tegen de gevestigde orde, die de weg vrijgemaakt heeft voor het postmoderne denken.
* In veel landen is de scheiding tussen de uitvoerende en de wetgevende macht flinterdun, zo niet uitgewist. Ook zijn er steeds meer landen waar de scheiding met de rechterlijke macht zwaar onder druk staat.
* Degene die regeert is tegelijk degene die geregeerd wordt.
* Het is ergerlijk gesteld met het denkend wezen dat zich mens noemt.
* We kunnen niet meer nadenken. De onophoudelijke stroom van dagelijkse ellende in de wereld en de enorme vloed van valse, politieke duidingen die dagelijks over onze hoofden worden uitgestort vernietigt ons kritisch denkvermogen. Mijn motto van de dag is: zonder vrees kritisch zijn.
* Zijn het leugens of verdraaide waarheden die ons worden voorgeschoteld?
* In deze wereld is er een hevige, moedeloze strijd gaande tegen het overleven. De enige wapens in die strijd zijn vertrouwen, moed, humor, list en onverzettelijkheid.
* Je overwint pas als je al het voorafgaande in twijfel trekt.
* De gave van een spreker is op het juiste moment het juiste woord te kiezen, of geheel onverwachts een tegendraads verhaal te houden.
* We kunnen ons nu overal of nergens meer mee identificeren.
* Wie het verlangen doodt, doodt de mens.
* Een onafhankelijke denker neemt in principe niet iets aan van anderen.
* De ooit onvoorspelbare catastrofen zijn nu voorspelbaar.
* Het einde lijkt in zicht van de door de mens gecreëerde wereld.
* Tegenwoordig is de filosofie vervallen tot een huis-, tuin en keukenfilosofie. De kritische filosofie is ver te zoeken, om Diogenes, die zijn lamp is kwijtgeraakt, te parafraseren.
* Wat ons rest is een nieuwe totaalkritiek.
* Zoals ik al eerder in mijn boeken heb uiteengezet: de wet van de entropie dompelt het hele (wereld)theater van het leven onder in het vale licht van de grote vergeefsheid.(1)
* Paul Valéry: 'On peut dire que tout ce que nous savons, c’est–à-dire tout ce que nous pouvons, a fini par s’ opposer à ce que nous sommes’? (Je zou kunnen zeggen dat alles wat we weten, dat wil zeggen, alles waartoe wij in staat zijn, zich uiteindelijk gekeerd heeft tegen wat we zijn’).

    Voetnoot O
1. Systemen vallen uiteen bij een hoge entropie. Zo werkt volgens de Belgische natuurwetenschapper Ilya Prigogine in het universum de thermodynamische doodsdrift. Net als de chaostheorieën beïnvloeden de entropietheorieën de voortgaande discussies over het kwaad, waar oeroude angsten en onrustgevoelens een rol spelen. Zulke angsten en onrust hebben betrekking op gebeurtenissen, die op een dramatische wijze het leven van een individu overstijgen.

          Een casus apart

          Gaza, een aantal schrijnende notities

A. Het begin van het einde
    Theodor Herzl in 1896: ‘Als ik een oud gebouw wil vervangen door een nieuw gebouw, moet ik
    eerst het oude gebouw vernietigen om een nieuwe te bouwen’.

7 oktober 2023 was een terroristische aanval van Hamas, maar de reactie daarop was onmiskenbaar een terroristische tegenaanval. Kortom een geval van 'counterterrorisme' versus terrorisme, met de kanttekening dat het zogenaamde 'counterterrorisme' uitgemond is in staatsterrorisme.
    In de vroege ochtend van 7 oktober 2023 verklaarde Netanyahu: Wij zijn in oorlog. Een paar uur eerder had hij al een uitgebreide mobilisatie van alle strijdkrachten met inbegrip van reservisten afgekondigd. Wij zullen de vijand met een vuurkracht bestoken zoals hij die nog nooit heeft gekend. Een alleszins disproportionele reactie volgde.
    Toen Netanyahu dat verkondigde, had hij de stap gezet van het stigma van Hamas als terroristische organisatie naar het vijandbegrip van de reactionaire Duitse rechtsfilosoof Carl Schmitt. Een woordvoeder van zijn kabinet riep: ‘Haal alle gebouwen neer, bombardeer zonder onderscheid. Maak Gaza met de grond gelijk, doe dat genadeloos. Genade kent geen plek meer’. Vanaf nu moet het accent komen te liggen op het veroorzaken van zoveel mogelijk schade.
    Wat later bracht Netanyahu in een speech tot het Amerikaanse Congres het volgende naar voren: ‘Het is geen clash van beschavingen, het is een clash tussen barbarisme en beschaving, een clash tussen degenen die de dood verheerlijken en degenen die het leven rechtvaardigen, die het leven heiligen. En hij vervolgde: Onze vijanden zijn ook jullie vijanden, … onze victorie is ook jullie victorie.
    Twee weken voor de aanval van Hamas presenteerde de minister-president van Israël een kaart waarop de annexatie van Gaza en de Westbank al was ingekleurd. Zijn commentaar luidde: Het Joodse volk heeft een exclusief en onbetwistbaar recht om alle gebieden van het (historische) Israël, Galilea, de Negev, Golan, Judea en Samaria in te lijven. Wat we in Gaza doen, kunnen we ook op de Westbank, in Zuid Libanon, Beiroet en Syrië doen.
    Toen het vredesproces in 2005 eindigde, hervatte Israël de bezetting van Gaza door in Gaza de eerste concentratiekampen te stichten.(1) De in 1948 ingezette Nakba is niet meer te stoppen, die blijkt een ‘never ending story' te zijn.
    De operaties van de staat Israël hebben tot doel de bevolking te terroriseren, haar als terroristen aan te merken, terwijl zij zichzelf niet als een terrorist ziet maar als een natie die zichzelf moet verdedigen. Feitelijk is de natie gewoon een ordinaire staatsterrorist. Als we naar de praktijk kijken, blijkt de staatsterrorist meer mensen te doden dan de terrorist die hij bestrijdt.
    De geschiedenis heeft aangetoond dat als je eenmaal aangemerkt wordt als terrorist dat je daar moeilijk vanaf komt. En dat gold, om een voorbeeld te geven, ook voor Nelson Mandela, lange tijd stond hij bij de inlichtingendiensten als terrorist te boek. Pas in 2008 werd hij in de VS van de lijst van terroristen geschrapt, vijftien jaar nadat hij de Nobelprijs voor de Vrede had ontvangen.

B. De teloorgang van de moraal
De mensenrechten zijn politiek geworden en daarmee een speeltje van machthebbers.
In deze wrede oorlog worden de onschuldigen (vrouwen en kinderen) als nevenschade (collateral damage) beschouwd. En dat is niet nieuw want in de Bijbel (de Tenach) en de Thora lezen we al dat bij het uitmoorden van de vijand ook vrouwen, kinderen en andere onschuldigen zijn inbegrepen.
    Leidt het ontkennen van de rechten van de Palestijnen en de ontkenning van de niet te stuiten tendens in de Westerse beschaving om een genocide te plegen in werkelijkheid niet tot een vergaande vorm van vernietiging? Ontkenning ervan leidt, zo wijst de praktijk uit, tot meer vernietiging. Kortom, het zal niet bij een vernietiging van Gaza alleen blijven.
    De algemene instemming van het ‘uitwissen van Gaza’ heeft een enorme schok teweeggebracht in de wereldwijde morele orde. In het verleden was het voeren van oorlog een militaire aangelegenheid waar de moraal de grote afwezige was, nu ligt de moraliteit in zijn algemeenheid onder vuur. Op de keper beschouwd houdt de instemming van de westerse landen méér in dan een gebaar, zij ondersteunt namelijk het doel de Palestijnen alle waardigheid te ontnemen, een waardig leven leiden is hen niet gegund. Het paradoxale van deze houding is dat het afstand nemen van de morele codes gerechtvaardigd wordt in naam van de moraliteit.

Europeanen vinden dat zij een historische verantwoordelijkheid hebben aangaande de Joden en hun veiligheid moeten garanderen. Maar het niet te loochenen feit is dat er een humanitaire crisis plaatsvindt in Gaza die veroorzaakt is door Israël. In geen van de oorlogen die er sinds de Tweede Oorlog zijn gevoerd, is de steun van de Westerse landen en de schaal van vernietiging zo groot geweest.(2) Stel je eens voor dat er nu 60.000 Duitsers, Fransen of Amerikanen vermoord zouden zijn, zou men dan ook niet ingrijpen, zou iedereen dan ook de schouders ophalen en de andere kant uitkijken?
    Israël begaat nu de ergste misdaad in de naoorlogse geschiedenis van de mensheid, het is een bijzondere vorm van genocide, een technogenocide).(3) Deze genocide is transnationaal, gecoördineerd en georganiseerd door de meest geavanceerde kapitalistische landen. Het leveren van militaire steun, van wapens, het delen van informatie en inlichtingen, het zaaien van verwarring op diplomatiek gebied, het al of niet leveren van gebrekkige voedselhulp, het wegkijken bij de massaslachting is aan de orde van de dag.
    De afstammelingen van degenen die eeuwenlang door christenen en Westerse racisten zijn veroordeeld, behoren nu zelf tot de categorie van veroordeelaars. Voor alle duidelijkheid, het zijn niet de Palestijnen die de afgelopen twee millennia de Joden veroordeeld hebben.

C. De banalisering van de taal
Oorlogsretoriek verkracht de taal. De taal staat onder druk als mensen die het doden van mensen een halt willen toeroepen voor antisemiet worden uitgescholden, als een leger die de vijand dehumaniseert in moreel opzicht aanvaardbaar is, als een militaire operatie openlijk gericht is op het liquideren van Palestijnse burgers deel uitmaakt van een, volgens Israël, lokale Israëlische Hamas-oorlog. De kritische geluiden en de scherpe afkeuring in westerse landen van dé algemene instemming met en ondersteuning van deze oorlog heeft in dat land een ongemeen felle reactie uitlokt.(4) Wij zijn kennelijk vergeten dat de dehumanisering van de vijand het verlies van humaniteit insluit van degenen die ze gearticuleerd hebben.
    Al met al is er sprake van een ernstig misbruik en vervuiling van woorden en een omkering van waarden in de politieke discours. Er is een oppressieve atmosfeer van verdachtmaking en beschuldiging gecreëerd die de vrijheid van meningsuiting ernstig onder druk heeft gezet.

D. De absolute exclusiviteit van de Holocaust
    Na de Tweede Wereldoorlog vindt er een proces van sacralisering van de Holocaust plaats.

Volgens de Bijbel is het gebied beloofd aan de Joden. Voor de Palestijnse activisten - zij erkennen dat Joden met het land een historische connectie hebben - is het gebied een koloniaal project dat begonnen is in het interbellum tijdens het Britse mandaat. Vooral na de Holocaust is de erkenning van een Joodse staat in een versnelling geraakt.
    Na de Tweede Wereldoorlog was de discussie actueel of de Holocaust een product (standpunt van de Kritische Theorie, de Frankfurter Schule) of een aberratie (anomalie, afwijking) was van de Westerse beschaving?
    Feit is dat de Holocaust te pas en te onpas wordt ingezet in de discussie. Holocaust betekent een totale vernietiging van een volk, in tegenstelling tot genocide wat op zich weer niet een totale vernietiging inhoudt. De vraag in dezen is: wat is nu totaal? Ook het Joodse volk is in de Tweede Wereldoorlog niet geheel uitgeroeid!
    (Holocaust is afgeleid van het Oudgriekse woord Holokauston, dat letterlijk ‘geheel verbrand’ betekent. Buiten de muren van het oude Jerusalem werden kinderen geofferd die op een brandstapel gelegd werden. Voor de Joden waren zij een 'brandoffer').

E. Veiligheidspolitiek en het recht op zelfverdediging
Veiligheidspolitiek is een politiek onderwerp overhevelen naar een veiligheidsprobleem. In principe is het het definiëren en vaststellen van een bepaalde bedreiging en van wie en wat wordt bedreigd.(5) Dat recht op zelfverdediging dat voortdurend als argument wordt aangevoerd zal er hoe dan ook in Gaza toe leiden dat de vrede er nooit zal komen.
    Op het politieke vlak meent (extreem)links dat Israël geen bestaansrecht heeft, omdat het een koloniaal/patriarchaal/militair/machtspolitiek project is, en rechts beweert dat het uitgaande van een islamofobisch wereldbeeld gelegitimeerd is moslims plat te bombarderen en dat Palestijnen geen recht hebben op een staat.

F. Judaïsering van Palestina
    Friedrich Nietzsche stelde dat geschiedenis altijd geschreven wordt vanuit een bepaald perspectief     en dat het verleden gezien wordt vanuit een verschillend gezichtspunt van diverse perspectieven,
    hoewel, volgens hem, sommige perspectieven empirisch gezien betrouwbaarder of minder een
    verdraaiing zijn dan andere.

    Inleiding
De gevierde Engelse historicus Edward Gibbon schreef in 1776 dat Fenicië en Palestina voor altijd in het collectieve geheugen van de mensheid staan gegrift. Voor wat betreft het Palestijnse volk betekent dit dat het een polytheïstische en multiculturele achtergrond en een meervoudige identiteit heeft die diep geworteld zijn in het verleden. En dat beeld wordt niet geschetst in de oriëntalistische, Bijbelse en kolonialistische geschriften en de geschiedenisliteratuur en het collectieve geheugen van het Westen. In Israël is dat weer sterk gekleurd door de zionistische interpretatie van de Bijbel.     Na 1948 wordt daar een nieuwe dimensie aan toegevoegd, dan probeert de nieuwe Israëlische geschiedschrijving de nederzettingskolonisatie te verbinden met het fenomeen democratie, die, en dat spreekt voor zich, in tegenspraak met elkaar zijn.(6)

    Terug in de tijd, geschiedenis als een construct
De oudste vermelding van Palestina dateert uit de late Bronstijd. Zo is er volgens de boeken al in het jaar 1276 voor Chr. sprake van handel met Egypte. In de bestaande literatuur is er een discussie gaande over herkomst van de naam Palestina, de naam zou afgeleid zijn van Peleset. In ieder geval horen Kanaän en de Filistijnen bij het gebied. Ook wordt doorgaans Galilea daartoe gerekend. Hoe dan ook, Palestina was een naam die verbonden was met een grote regio.
    Volgens de Syriërs waren de Palestijnen in de tijd van Herodotes (460-400 v. Chr.) een volk van Feniciërs, Filistijnen, Arabieren, Egyptenaren en een paar minder belangrijke volkeren.(7) Dat hing natuurlijk samen met wat zij toen als Palestijns gebied beschouwden.
    Herodotes (5de eeuw voor Chr.) was de eerste historicus die een duidelijk beschrijving geeft van een land tussen Fenicië en Egypte dat polytheïstisch was en Palestina werd genoemd. En, voegde hij eraan toe, dat groter was dan het oude Filistina, later Filistea genoemd, het gebied waar de Filistijnen langs de kust woonden die waarschijnlijk uit Kreta afkomstig waren. Dat gegeven wordt ondersteund door het feit dat er in de afgelopen eeuw veel tempels van meerdere goden gevonden zijn in Palestina.
    Hun beschrijving is tamelijk aannemelijk want Herodotes en Thucydides maakten in die 5de eeuw al een onderscheid tussen muthos (mythe) en logos (wat zoveel wil zeggen dat op basis van redelijke argumenten de werkelijkheid beschreven dient te worden).

We moeten in deze kwestie een duidelijk onderscheid aanbrengen tussen het collectief religieus herinneren en het op bewijs gebaseerd wetenschappelijk onderzoek. En daaruit blijkt dat Palestina polytheïstisch is, een pluralistische cultuur heeft en een archeologisch aantoonbaar verleden kent.
    En dat heeft de volgende consequentie. Die toont aan dat praktisch de gehele Bijbel een latere historische reconstructie is, en dat geldt voor Moses en de uittocht uit Egypte, voor koning David (koning van de koningen is een Perzische uitvinding) en zijn tempel, voor zijn koninkrijk van 1000 v. Chr., voor de stad Jericho en zijn instortende muren. Daarvan is uit archeologisch onderzoek of uit ander wetenschappelijk bronnenonderzoek geen enkel flintertje bewijs gevonden. Zelfs in het Oude Jerusalem is er gedurende de afgelopen 150 jaar uitgebreid onderzoek gedaan, ook daar is geen enkel bewijs, materieel of empirisch, te vinden van het koninkrijk van David.
    70 jaar onderzoek heeft niet het verblijf van Joden in Egypte en de uittocht uit Egypte kunnen aantonen, noch van het geloof in de God van Israël. Dit is alom bekend maar toch wordt dat genegeerd net als Joshuas verovering van Kanaän. Ook wordt er geen melding gemaakt van militaire veroveringen, en van de twaalf stammen. Onlangs is aan het licht getreden dat hoogstwaarschijnlijk Jahweh (Jehova) een vrouwelijke gezel had.
    Kortom, het Oude Testament (de Tenach) is een fictie, een levendige fictie. De verhalen over Saul, David en Solomon en hun opvolgers berusten op een levendige fantasie maar niet op bewezen historische feiten.(8) Nog steeds wordt in orthodoxe kringen de Bijbel letterlijk opgevat terwijl toch bekend is dat die voor een niet onbelangrijk deel ontleend is aan oude mythen en tradities uit het Midden-Oosten, om wat dit betreft een voorbeeld te geven: het Gilgamesh epos uit het tegenwoordige Irak.
    Maar dat geldt niet voor Palestina en zijn geschiedenis die we al heel vroeg in de geschiedenis terugvinden, zoals in Assyrië, Egypte, later in Grieks teksten en in Romeinse en Byzantijnse administratieve notities.
    De regio Palestina was een van de eerste in de wereld waarin in de Vroege Bronstijd al sprake is van menselijke bewoning, agrarische gemeenschappen, indrukwekkende stedenbouw en een in materieel opzicht hoge graad van beschaving. Zo was Jericho van 1100-800 jaar voor Chr. een Palestijnse stad die zelfs als een van de oudste steden van de wereld te boek staat. Kortom Palestina, al vermeldt in de late Bronstijd, is een regio met een rijke geschiedenis die later ook nog de invloed heeft ondergaan van de Hellenistische, Romeinse en Byzantijnse cultuur en het Ottomaanse rijk.

Sinds enige tijd worden de geografische kaarten van dat gebied door de Zionistische politieke autoriteit gemanipuleerd. We kunnen, als alternatief van het oude perspectief van Mercator, waarlijk van een Joodse projectie spreken die gebaseerd is op een geopolitieke strategie. En die gaat ver, alle plaatnamen, geografische sites en landschappen en de ‘lieux de mémoire’ zijn vervangen door Hebreeuwse namen.
    Deze ontwikkeling is allemaal ten koste gegaan van het Palestijnse volk. Zij is door de omstandigheden opgezadeld met een wezenlijk probleem. En dat probleem is het in de 19de eeuw opgekomen denken over natiestaat, nationalisme en 'nationbuilding. Dat is allemaal aan Palestina voorbijgegaan, vanwege het koloniale verleden van dat gebied. Zo werden er alleen al in 1948 honderden dorpen verwoest en honderdduizenden Palestijnen van hun geboortegrond verdreven.
    Spraken de zionisten van het eerste uur aanvankelijk nog over een thuisland, en niet over een natiestaat, dat inzicht is vanaf de Tweede Wereldoorlog totaal veranderd. Dat heeft er al met al toe geleid dat na 1948 het Palestijnse volk in de slachtofferrol is gedrukt. Zo werden er alleen al in 1948 honderden dorpen verwoest en honderdduizenden Palestijnen van hun geboortegrond verdreven.
    We mogen de conclusie trekken dat Israëls Bijbelse archeologie een seculiere religie, een Judaïstische (Joodse) strategie en annexatie van eigenaarschap is en dat het systematisch opleggen van Bijbelse, Talmoedische namen, een grote ontkenning is van de oude Palestijnse en islamitische erfenis.(9)

G. Een nieuwe vorm van kolonialisme
    Palestina is een kwestie van kleur, merkte Orwell in 1945 op. Wit en zwart zijn in dat land
    tegenover elkaar komen te staan, de Jood is een witte man en de Palestijn een zwarte man.

De tegenstelling tussen wit en zwart, tussen nazi en antinazi kwam duidelijk aan het licht toen Menachem Begin, lid van een zionistische terreurorganisatie, na de Nakba in 1948 een bezoek bracht aan de VS. Begin was de man die ooit door zijn rivaal Ben–Gurion voor ‘hitleriet’ werd uitgemaakt. Nu sprak hij zich uit voor een vrij en democratisch Joods Palestina. Deze uitspraak deed Hannah Arendt en Albert Einstein na de pen grijpen, in een ingezonden brief in de New York Times geven zij hun reactie: Om nu over vrijheid, democratie en anti-imperialisme te spreken, terwijl ze zich tot voor kort nog openlijk engageerden met het nationaalsocialisme en het fascisme is een schande. En voegen zij eraan toe, er bestaat ‘een reëel gevaar dat een overtuigd nationalist geen ander keuze heeft dan een overtuigd racist te worden’, ‘de Joodse natiestaat is een dom idee’ (Hannah Arendt).
    Ook David Ben-Gurion, de eerste premier, was na stichting van de staat Israël in 1948 bekeerd en verfoeide iedereen die niet-Joods was met de Bijbel in de hand en de Holocaust als troef op de achterhand.(10)
    Vanaf die koerswijziging was Israël een land dat waakzaam moest zijn voor een nieuwe Holocaust en dat is het tot nu toe gebleven. Dat vertaalde zich in een strategie om voortaan de Palestijnen te desavoueren. Volgens de al genoemde Begin waren de Palestijnen Arabieren, die hij de nieuwe nazi’s noemde en voor hem was de toenmalige president van de Palestijnse autoriteit, Yasser Arafat, doodgewoon de nieuwe Hitler.
    Voortaan werd iedereen die kritiek had op Israël bestempeld als antisemiet, en dat gold ook voor het antizionisme dat gelijkgesteld werd met antisemitisme.

In het verleden, en wel in het begin van de 20ste eeuw, was er ook van joodse zijde kritiek op het zionisme en die hield in dat er teveel nadruk werd gelegd op het stichten van een nationale staat, dat op een zeker moment zomaar zou kunnen verzanden in een abjecte vorm van nationalisme en racisme. Voor wat betreft dat laatste was het een aantal liberale Joden ook niet vreemd zo nu en dan een discriminatoire beschuldiging te uiten aan het adres van hun mede-lotgenoten. Zo noemde de Jood Walter Rathenau, vermoord in 1922, de zionisten, een Aziatische horde. Karl Marx, de voorvechter van de bevrijding van het proletariaat, noemde zijn vriend Ferdinand Lassalle een Joodse neger.
    Bovengenoemde personen vormden een elitaire minderheid die de Joden als representatief zagen voor het in hun ogen verderfelijke kapitalisme. Het mag dan ook niet onvermeld blijven dat deze Joodse hervormers zich negatief uitspraken over de achterlijke en bijgelovige Ostjuden die uit Polen en het Tsaristische Rusland afkomstig waren. Een verklaring is dat een niet onaanzienlijke groep van bekende Joods intellectuelen warme pleitbezorgers waren van gelijke en onvervreemdbare rechten van de mens en zich opwierpen als internationalisten (Leon Trotski, Karl Marx, Rosa Luxemburg, Hannah Arendt en vele anderen). Voor hen betekende het proces van secularisering van de westerse Jood dat de culturele en religieuze identiteit ingewisseld werd voor een politieke identiteit.

Een tegengeluid van het standpunt van de liberale Joden was afkomstig van de fanatici onder zionisten die toen al over een Groot Israël spraken, dat zou dan volgens de Bijbel het land moeten zijn tussen de rivier in Egypte (de Nijl?) en de rivier de Eufraat, zoals in het boek Genesis aan Abraham is beloofd. Bij Theodor Herzl, die aan de wieg stond van het zionisme, was de nationalistische neiging om de materiële macht en de politieke heerschappij te veroveren al duidelijk aanwezig.
    Maar niet iedereen was het daarmee eens. Stefan Zweig, de bekende schrijver, was een fel criticus van Herzl en zijn zionisme, hij noteerde: ‘Ik zie het als een missie het Joodse nationalisme uit te bannen’. En hij had meerdere medestanders, zoals de filoloog Victor Klemperer, een overlever van de Holocaust, die later in zijn dagboeken schreef dat ‘de zionisten die terugverlangen naar een Joodse staat van voor het jaar 70 na Chr., net zo erg zijn als de nazi’s.

Israël werd na 1948 als een Europees land gezien. Alle immigranten werden tot treurens toe onderricht over de Holocaust en over de vredestichters in het land, zoals Simon Peres, minister-president en president. Anderen, werden afgeschilderd als leden van de ‘Judenrat’ en uitgescholden voor kapo’s. Zo werd Yitzhak Rabin afgebeeld in een nazi-uniform, en vanwege zijn vredesinitiatief in 1995 werd Rabin in datzelfde jaar door een orthodoxe Jood vermoord.
    Alle andersdenkenden worden vanaf die tijd in Israël weggezet als antisemieten: Alleen een Joodse staat kan nog het Joodse bloed beschermen, riepen de orthodoxe Joden in koor. Intussen kregen de Palestijnen het scheldwoord Arabier naar hun hoofd geslingerd. Arabieren en nazi’s zijn voor de orthodoxen één pot nat. Een paar jaar na de eerste Intifada 1987-1993, toen Hamas werd opgericht, was er sprake van een grote toestroom van orthodoxe Joden uit de VS, wat de schrijver Philip Roth deed verzuchten: ‘Israël had plek voor Joden moeten zijn om een normale Jood te worden. Maar al diegenen die uit VS zijn gekomen zijn ‘religieus gek’ of ‘allebei’. (11)
    De les die Israël getrokken had uit de Holocaust (Shoah) is geïnstitutionaliseerd en in een systeem van repressie omgezet. Ook vond er in Israël een nog verdere verrechtsing plaats na het aan de macht komen - na de Tweede Palestijnse Intifada, 2000-2005 - van de Likud-partij waarvan veel Joodse burgers die uit het Midden-Oosten afkomstig waren, lid werden.
    Na 2008 verergerde de situatie in de Palestijnse gebieden alles leek geoorloofd: het slopen van huizen, het gericht doodden van Palestijnen, het bezetten van het land, het willekeurig opsluiten en martelen van gevangenen. In Palestina werd het steeds duidelijker dat de mensheid verdeeld is in sterken en zwakken, de zwakken, de slachtoffers zijn tot de grote vijand verklaard, zij worden nazi’s genoemd, zij zijn in de ogen van veel Joden de nieuwe ‘Untermenschen’.
    De sterken doen wat hun goeddunkt, de zwakken zijn altijd de dupe, zei Thucydides al.

Langzaamaan was de Joodse identiteit richting de westerse witte identiteit verschoven. In zijn boek De wereld na Gaza, uit 2025 plaatst de Indiase filosoof Pankaj Mishra de ontwikkeling in Palestina in het licht van het witte suprematisme. Aanvankelijk werden de Joden, zoals in het werk van een aantal antikoloniale auteurs, zoals o.a. Frantz Fannon en Edward Said, geschaard onder de Aziatische en Afrikaanse volkeren die zich afzetten tegen het witte ras en de witte beschaving. Dat verzet had zich vertaald in talloze koloniale projecten. Kortom zij, de auteurs, legden een verband tussen het westerse imperialisme in Azië en Afrika en het nazi-imperialisme in Europa.
    Maar de gevestigde macht in VS en Europa had een heel andere lezing. Na de Tweede Wereldoorlog werd het Sovjettotalitarisme als het enige grote kwaad gezien. Het racisme zoals dat bestond in de Amerikaanse en westerse samenleving werd losgekoppeld van het Hitlers nazisme evenals van het slavernijverleden, het kolonialisme en imperialisme.(12)
    Ook in Israël volgende een reactie. Het land had na de Zesdaagse oorlog van 1967 van het westen de vrije hand gekregen.(13) En daar maakte ze maar al te graag gebruik van. Zij besloten uit repercussie dat al het veroverde land ‘verjoodst’ moest worden. Opvallend was dan ook niet dat Israël in die tijd een goede verstandhouding had met het apartheidsregime in Zuid-Afrika. De premiers John Vorster, voormalig nazi en Pieter Willem Botha waren pro-Joods i.t.t Nelson Mandela die na zijn gevangenschap verkondigde: wij zijn niet vergeten dat Israël de apartheid heeft gesteund. In Zuid-Afrika waren het naast de Afrikaners vooral de Joodse Zuid-Afrikanen die de apartheid relativeerden.
    Om kort te gaan: In Israël heerst voortaan de heilig verklaarde sociaal-darwinistische overtuiging dat een ras, volk of land dat niet overheerst wordt, overheerst zal worden en dat zij anders het onderspit zal delven in het wereldwijde gevecht om grond, bestaansmiddelen en markten.

    De 'Deutsch-Israëlische Freundschaft' (DIF)
Minder dan twee maanden voor de aanval van Hamas had Israël, met goedkeuring van de VS, een zeer grote wapendeal gesloten met Duitsland. Na 2023 is die nog verveelvoudigd. En dat geschiedde door een land waar aan het einde van de 20ste eeuw slechts 164 mensen veroordeeld zijn voor de moord op 6 miljoen Joden. Na de Tweede Wereldoorlog kregen de nazioorlogsmisdadigers belachelijk lage straffen, de meesten werden helemaal niet vervolgd met als reden dat het overheidsapparaat draaiend gehouden moest worden zodat het land niet in een complete chaos zou vervallen.
    Voor Duitsland was en blijft Israël een westers bolwerk, een vooruit geschoven positie van het westen. Bij onze buren, en niet alleen bij onze buren, heerst een ware ‘filosemitische’ furie. Maar in Duitsland is er meer dan in andere landen sprake van een filo-Israëlisme. De vraag die in dat land te weinig of zelfs helemaal niet wordt gesteld, is: waarin onderscheiden de schending van de mensenrechten in Auschwitz zich van die in Gaza of de Westelijke Jordaanoever? En dan moet je toch de conclusie trekken dat wat nu in Gaza plaatsvindt er niet alleen sprake is van een Israëlisch kwestie maar vooral ook van een Palestijnse kwestie. Ondanks al dat niets ontziende geweld weigeren de Duitsers om Israël als moordenaar te zien, terwijl ze gezien hun verleden toch beter hadden moeten weten.
    De talloze foute keuzes die Duitsland heeft gemaakt in de jaren zestig zoals hun felle verzet tegen de onafhankelijkheid van Afrikaanse en Aziatische landen, is genoegzaam bekend. Zij hadden omstreeks het begin van de 20ste eeuw toch al een enorme traditie opgebouwd van een ongekend wrede uitroeiing van volkeren in Zuidwest- en Oost-Afrika. Verder mag hun uit de hand gelopen actieve inzet in Aziatische landen en eilanden niet onvermeld blijven. Ondanks of misschien wel dankzij dat verleden blijft Duitsland het moordzuchtig etnisch nationalisme van de machthebbers in Israël steunen.
    Ook in de ogen van de Amerikanen is het voor hen onoverwinnelijke Israël een zetbaas in het Midden-Oosten. Als Amerika dat land niet massaal zou steunen, zo wordt gedacht, loopt het gevaar dat het opnieuw te maken krijgt met een tweede Holocaust.

Er is niet alleen wat Duitsland betreft een 'Deutsch-Israëlische Freundschaft' maar ook een 'Deutsch-Russische Freundschaft'. Al voor de Tweede Wereldoorlog leverde de Sovjet Unie op grote schaal olie aan het Nazibewind ter ondersteuning van de oorlogsmachine in het Duitse Rijk. Er werd zelfs een pact gesloten tussen beide landen. Ook na de Tweede Wereldoorlog was er duidelijk sprake van een Duits-Russisch vriendschapsverdrag, getuige de nauwe banden met Gazprom van o.a. Gerard Schröder (SPD) en Martin Hoffman (CDU). Pas in 2022 werd, nadat Poetin Oekraïne was binnengevallen, de band verbroken.

H. Antisemitisme nu
Na 9/11 stelde een aantal denkers zoals o.a. Alain Badiou dat het inbrengen van de Joodse identiteit in het publieke debat gebruikt werd als een moreel schild: kritiek op politieke machtsstructuren werd weggezet als verdacht of onwenselijk. Alle kritiek werd geschaard onder de noemer antisemitisme. De Franse socioloog Éric Fassin daarentegen opperde in 2024 dat het antisemitisme tegenwoordig ingezet wordt als een retorisch wapen. Hoe dan ook, pas in 2025 horen we de eerste meer kritische geluiden in het antisemitisme debat. Geleidelijk aan wordt het filosemetisme steeds meer gezien als een reactionair fenomeen. (De Jood wordt in het publieke discours gebruikt als een wapen tegen alles wat niet-westers is en andere religieuze stromingen zoals o.a. de islam).
    Het gelijkstellen van het jodendom en het zionisme heeft geresulteerd in een nieuwe geconstrueerde Joodse identiteit, waarbij de Joden gezien worden als verdedigers van de westerse beschaving, zoals de VS zich ook altijd heeft opgeworpen als ‘beschermer’ van westerse waarden en normen (welke dan ook?) en van hun eigen economische en politieke belangen. Dit ondermijnt volgens Sai Englert, universitair docent Universiteit Leiden, de ontwikkeling van Joodse gemeenschappen omdat zij in de rol worden gedrukt die min of meer aansluit bij de heersende staats- en politieke belangen en niet noodzakelijkerwijs bij hun eigen ervaringen en politieke overtuigingen. Verder heeft de morele claim die zij leggen op het antisemitisme, tot gevolg dat andere machtsstructuren, zoals kolonialisme, racisme, controversiële buitenlandse interventies uit beeld blijven.
    Dat doet denken aan de Hofjude, de Jood die vroeger door de adel uitgenodigd werd om de economie te verrijken, maar die zodra de politieke wind draaide, net zo gemakkelijk tot zondebok werd gemaakt. (Onlangs riep Trump ook een groep academische Joden op als moderne Hofjoden).
    Tegenwoordig is de situatie anders, nu hebben zij de staat Israël als beschermheer. Maar het is wel een staat die steeds verder afgedreven is naar extreemrechts, een staat met neonazistische tendensen. Vroeger zou je zeggen een duivelse staat, die, wie weet, op weg is naar de vernietiging van diezelfde staat.

    een uitgebreide uiteenzetting over Antisemitisme zie Wat is antisemitisme?

    Voetnoten bij bovenstaand Essay
1. In 1932 was slechts twee procent van het Mandaatgebied Palestina in Joodse handen. In 1944 was dat percentage gestegen naar 6%. Joodse nederzettingen waren slechts stipjes op de Palestijnse landkaart. Tegenwoordig tref je in Palestina overal muren en afscheidingen aan. Palestina is een grote openluchtgevangenis.
2. Er bestaat een enorme disbalans voor wat betreft de investeringen in het defensieapparaat tussen Israël en Palestina.
    In 2023 besteedde Israël, met bijna 10 miljoen inwoners, 27.5 miljard euro aan bewapening; Palestina, 2.2 miljoen inwoners, 500 miljoen euro waarvan een deel in de zakken van de Hamasleiders is verdwenen. Nederland met bijna 18 miljoen inwoners gaf in 2024 21,4 miljard euro uit aan bewapening.
3. Technogenocide: is een genocide die uitgevoerd wordt met de meest geavanceerde technische middelen om op een superieure wijze de macht te veroveren en de vijand te dehumaniseren en te vernietigen. In Bosnië vocht men nog met klassiek wapentuig (allerhande geweren etc.), in Rwanda nog met machetes.
4. In een reflectie op het gebruik van het begrip genocide getiteld: ‘Wie zijn de moordenaars van de geschiedenis’, analyseert de Frans-Joodse historicus Pierre Vidal-Naquet de wijze waarop in conflicten een gecodeerde taal wordt gebruikt met als doel de geschiedenis te herschrijven en naar zijn hand te zetten. Overigens was hij ervan overtuigd dat Israël Palestina op een gegeven moment zal uitwissen.
5. In Nederland gebeurde dat door een asielnoodwet en een aantal noodwetten af te kondigen tijdens de coronacrisis. Maar de praktijk wijst uit, zie bijvoorbeeld Duitsland in de jaren zeventig ('Deutschland im Herbst'), dat bij elke dreiging van een binnenlands of internationaal conflict de noodwet uit de kast wordt gehaald.
6. Er zijn tegenwoordig een drietal typeringen van de Palestijnen te vinden in:
a. De beschrijvende geografie en de Israëlische kolonialistische geschriften.
b. De vertogen van de Nieuwe geschiedenis van Israël waarin duizenden jaren de Palestijnen een appendix zijn van de Israëlische geschiedenis. Zo staat Israëls bijbelindustrie met zijn Hebreeuws gezinde projecten in een rijk gesubsidieerde en grootscheeps gefinancierde koloniale traditie.
c. De inheemse en gedekonaliseerde kennis van de geschiedenis van het Palestijnse volk (van schrijvers zoals Edward Said en Frantz Fannon).
7. De Jood was enkel verbonden met Judea, een inwoner van Judea, een van de vele regio’s in Palestina. De inwoners van Judea werden in Assyrische geschriften, 9-8ste eeuw voor Chr., Israëlieten genoemd. Een bron vermeldt dat de Israëlieten een nomadevolk was, dat oorspronkelijk afkomstig was uit Babylonië. Hoe dan ook, zij waren geen ras of etniciteit maar hingen een geloof aan, dat later het Joodse geloof werd genoemd.
    Pas in de 19de eeuw worden zij onder invloed van het Darwinisme als ras gezien. Na de Holocaust weer als een etniciteit (Arabische, Falasha (Ethiopië), Russische, Duitse en Poolse joden).
8. De Bijbel is een reeks van boeken. Christenen maken onderscheid tussen het Oude Testament (de Koran heeft er drie) en het Nieuwe testament, het Oude testament leunt zwaar op de Babylonische geschiedenis en mythen en later op de Hellenistische religieuze invloeden en interpretaties. (Zeus, God van de goden, Koning van de goden, representatie van de representaties, we kunnen hier spreken van mono-polytheïsme; Dionysus is zoon van Zeus, de drie-eenheid zijn de drie attributen, gezichten of personages van een God?
    Baruch Spinoza beweerde in de 17de eeuw al dat Moses de Pentateuch, de vijf boeken van de Hebreeuwse Bijbel niet had geschreven.
9. Het Europese politieke zionisme beschouwde in het begin van de 20ste eeuw de Palestijnen als Arabieren (Arabische christenen, Arabische joden, Arabische moslims etc.).
10. Ronald Reagan had in 1982 Begin beschuldigd van het plegen van een ‘holocaust’ toen Israël Libanon binnenviel en daar een grote slachting aanrichtte.
11. Opmerkelijk is het feit dat voor de orthodoxe protestanten in de VS - die voorheen fel gekant waren tegen het jodendom en de islam - Israël nu symbool staat voor ‘de wederkomst van een Christus’.
12. De Joodse staat is nota bene opgericht met steun van Sovjet Unie en de Oost-Europese staten die toen nog onder invloed van de Sovjet Unie stonden.
13. Na 1967 volgde de Jom Kipoeroorlog 1973, en vervolgens de Libanonoorlog 1982. In de Zesdaagse oorlog (1967) veroverde Israël Sinaï, Gaza, de Westbank, Oost Jeruzalem en de Golanhoogten. Vijftien jaar later, 1982 trekt het leger zich terug uit Sinaï en in 2005 uit Gaza.

Bovenstaande aforismen en overdenkingen komen uit verschillende artikelen en boeken die eerder van mijn hand zijn verschenen waaronder mijn proefschrift. Sommige zijn 'geactualiseerd', andere blijken ook na nadere beschouwing oneigentijds te zijn.
    Voor andere aforismen ben ik dank verschuldigd aan Franco ‘Bifo’ Berardi, Paul Valéry, Lieven de Cauter, Emil Cioran, Franz Kafka, Elias Canetti, Guy Debord, Isidore Ducasse, Herakleitos, Diogenes, Nietzsche, Kierkegaard, Karl Kraus, Walter Benjamin, Schopenhauer, Gilles Deleuze, Peter Sloterdijk, Rüdiger Safranski, Giuliano da Empoli, Hannah Arendt, Jean Baudrillard, Ernst Jünger, Carl Schmitt, Byung-Chul Han, Thomas Decreus e.a., van hen heb ik citaten 'geleend' en die soms in mindere, andere weer in meerdere mate omgebogen in mijn richting.